Besi hayvancılığında sürdürülebilir kârlılığın ve yüksek et veriminin en önemli şartı sürü sağlığını korumaktır. Ahıra giren tek bir bulaşıcı hastalık, haftalarca verilen emekleri boşa çıkarabileceği gibi toplu hayvan ölümlerine de yol açabilir. Tedavi masrafları her zaman koruyucu önlemlerden çok daha pahalıdır. Bu nedenle başarılı bir besici, hastalıkların belirtilerini erkenden tanımalı ve çiftliğinde gerekli önlemleri almalıdır. Bu rehberde, besi çiftliklerinde en sık karşılaşılan hastalıkları, klinik belirtilerini ve biyogüvenlik önlemlerini inceledik.
1. Besi Çiftliklerinde En Sık Görülen 4 Kritik Hastalık
A) Sığır Solunum Yolu Hastalığı Kompleksi (BRD - Zatürre)
Özellikle yeni satın alınan danaların çiftliğe getirilmesini takip eden ilk 3-4 hafta içinde (Nakliye Stresi / Shipping Fever sonrası) görülen en tehlikeli hastalıktır. Viral (IBR, BVD, BRSV) ve bakteriyel (Pasteurella multocida, Mannheimia haemolytica) etkenlerin birleşmesiyle oluşur.
- Klinik Belirtiler: 40-41 °C'ye varan yüksek ateş, iştahsızlık, irinli burun ve göz akıntısı, kuru/yaş öksürük, sürüden ayrılarak başı öne eğik şekilde ayakta durma.
- Teknik Korunma: Hayvanlar nakledilmeden en az 2 hafta önce kombine BRD aşıları yapılmalıdır. Ahırlarda amonyak gazının birikmesini önleyen, cereyan yapmayan, yüksek çatılı havalandırma sistemleri kurulmalıdır.
B) Timpani / Meteorizm (Akut Rumen Gazı Birikmesi)
Tamamen besleme hatalarından kaynaklanan, işkembede sıkışan gazın diyaframa ve kalbe baskı yapması sonucu hayvanı dakikalar içinde asfiksi (boğulma) ile ölüme götüren mekanik bir sindirim sorunudur.
- Klinik Belirtiler: Sol açlık çukurunda (sol karın bölgesinde) davul gibi aşırı şişlik, solunum güçlüğü, ağzın açık kalması, salya akışı ve sürekli yatıp kalkma.
- Teknik Korunma: Yem karma vagonunda kaba yemler (yonca/saman) toz haline getirilmemelidir (ideal boy 3-4 cm). Rasyondaki ani kesif yem geçişleri en az 7-10 güne yayılmalıdır. Gaz yapma riski yüksek olan taze/ıslak baklagil meralarına hayvanlar aç karnına salınmamalıdır.
C) Şap Hastalığı (Satıl / Tabak)
Aphthovirus kaynaklı, çok hızlı yayılan ve karkas (et) randımanını anında düşüren viral bir hastalıktır. İhbarı mecburidir.
- Klinik Belirtiler: Ağız mukozasında, dilde ve tırnak aralarında içi su dolu veziküller (yaralar), ipliksi yoğun salya akışı, şiddetli topallık, yüksek ateş ve acıdan dolayı yem yiyememe.
- Teknik Korunma: Çiftlik girişine araç tekerlekleri için dezenfektan havuzları kurulmalı, yabancı ziyaretçi girişi yasaklanmalıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın dönemsel şap aşı kampanyaları eksiksiz uygulanmalıdır.
D) Enterotoksemi (Çelerme / Yumuşak Böbrek Hastalığı)
Özellikle rasyondaki ani karbonhidrat (nişasta) artışı sonrası işkembede çoğalan Clostridium perfringens bakterilerinin salgıladığı toksinlerle şekillenen ölümcül bir hastalıktır. Genellikle padokun en gürbüz, en iyi kilo alan danalarını vurur.
- Klinik Belirtiler: Çoğunlukla hiçbir belirti göstermeden ani ölüm şekillenir. Ölümden hemen önce kasılmalar, kör uçuşu hareketler, ağızdan köpük gelmesi ve başı geriye doğru kasma (opisthotonus) görülebilir.
- Teknik Korunma: Tek kesin çözüm aşılamadır. Besiye alınan danalara Karma Clostridium (Enterotoksemi) aşıları besi başlangıcında (karantina döneminde) vurulmalı ve 21 gün sonra rapeli (ikinci dozu) mutlaka tekrarlanmalıdır.
2. Profesyonel Çiftlikler İçin Biyogüvenlik ve Karantina Protokolü
İlaç ve tedavi maliyetlerini sıfıra indirmenin yolu, hastalığın çiftlik sınırlarından içeri girmesini engellemektir:
| Uygulama Adımı | Yapılması Gereken Teknik İşlem | İşletmeye Sağladığı Fayda |
|---|---|---|
| Zorunlu Karantina | Yeni satın alınan hayvanları ana sürüden ayrı bir padokta en az 21 gün izlemek. | Gizli (enkübasyon dönemindeki) hastalıkların ana sürüye bulaşmasını engeller. |
| Giriş Dezenfeksiyonu | Çiftlik kapısına sönmüş kireç dökmek, personel girişine dezenfektanlı paspas koymak. | Ayakkabı ve tekerleklerle taşınan viral/bakteriyel etkenleri kapıda yok eder. |
| Padok Boşaltma (All-In / All-Out) | Besi sonu boşalan padokları basınçlı suyla yıkayıp pürmüzlemek veya kireçlemek. | Bir önceki sürüden kalan parazit yumurtalarını ve patojenleri temizler. |
3. Erken Teşhis ve Revir Yönetiminin Altın Kuralları
Besi ahırında her sabah yemleme öncesi hayvanlar durgunluk yönünden izlenmelidir. Kulakları düşük olan, yemlik tipine ilk hamlede gelmeyen, hızlı soluyan veya hafifçe öksüren hayvanlar "yarına geçer" denilerek padokta bırakılmamalıdır.
Semptom gösteren hayvan anında Revir Padoğuna alınmalı ve tedavisine orada başlanmalıdır. Padok içinde yapılan iğneleme veya tedavi seansları, sürüdeki diğer hayvanlarda kortizol (stres hormonu) salgılanmasına yol açarak kuru madde tüketimini ve günlük canlı ağırlık artışını (GCAA) doğrudan düşürür.
Mehmet Emin Bey merhaba, besi ahırında şişme (meteorizm) vakası yüzünden geçen ay çok iyi bir Limuzin danamı kaybettim. Hayvanın sol tarafı resmen davul gibi olmuştu, veteriner gelene kadar dayanamadı. Yazıda acil müdahaleden bahsetmişsiniz. Veteriner hekimin uzak olduğu köy yerlerinde, ahırda hayvanın aniden şiştiğini gördüğümüz o ilk 10-15 dakikada hayvanı kurtarmak için kendimiz fıkhen ve tıbben ne yapabiliriz? Trokar veya gaz giderici yağların kullanımı nasıl olmalı?
YanıtlaSilSerdar Bey merhaba, büyük geçmiş olsun. Akut gazlı şişmelerde zaman en büyük düşmandır; çünkü genişleyen işkembe akciğer ve kalbe baskı yaparak hayvanı boğar. Veteriner hekim yetişemiyorsa ve hayvan nefes alamayacak durumdaysa acil olarak sol açlık çukurunun en şiş yerine trokar (veya kalın bir kanül) batırılarak gazın yavaşça tahliye edilmesi hayat kurtarır. Gaz köpüklü ise trokar işe yaramayabilir; bu durumda hayvana ağız yoluyla (sonda ile) acilen bitkisel yağlar veya piyasada satılan özel köpük giderici (anti-blot) ilaçlar içirilmelidir. Hayvanın ağzına bir tahta parçası bağlayarak çiğneme hareketi yapmasını sağlamak da gaz çıkarmasına yardımcı olur.
Sil"Hocam selamlar, şap hastalığı (tabak) bizim bölgede her yıl mutlaka bir ahıra uğruyor ve hayvanları resmen eritiyor. Biz bakanlığın şap aşılarını günü gününe yaptırıyoruz ama çevre köylerde salgın çıktığında yine de çok korkuyoruz. Aşılı hayvana da şap bulaşma riski var mıdır? Bir de ahır kapısına döktüğümüz toz kireç virüsü öldürmede tek başına yeterli olur mu, yoksa dezenfektanlı havuz şart mı?
YanıtlaSilKenan Bey selamlar. Şap virüsünün (FMD) dünyada çok fazla alt tipi (suşu) vardır. Bakanlığın yaptığı aşılar o dönem yaygın olan suşlara karşı %80-90 koruma sağlar; ancak virüs mutasyona uğradıysa aşılı hayvan da hastalığı kapabilir. Farkı şudur: Aşılı hayvan hastalığı ayakta, hafif bir salya ve az bir verim kaybıyla atlatırken, aşısız hayvan yemden tamamen kesilir ve tırnakları düşebilir. Kireç konusuna gelirsek; sönmüş toz kireç bazik yapısıyla yararlıdır ancak ahır girişinde kuruduğu veya gübreyle karıştığı an etkisini kaybeder. Bölgede salgın varsa ahır girişine mutlaka içinde etkili bir dezenfektan (sıvı şap ilacı) bulunan, araçların ve insanların çizmelerinin tamamen battığı sıvı havuzlar kurmak şarttır.
SilYazıda gürbüz danaların enterotoksemi (çelerme) yüzünden hiçbir belirti göstermeden aniden ölmesini çok iyi anlatmışsınız, aynısını yaşadım. Hayvan akşam sapasağlam yemini yedi, sabah soluksuz yatıyordu. Sorum şu; besi başlangıcında ikili karma aşıyı vurduktan sonra, 10 aylık besi süresinin sonlarına doğru (besi bitirmede) aşının koruyuculuğu azalır mı? Uzun besi dönemlerinde 6. ayda bir doz daha tazelemek gerekir mi?
YanıtlaSilCemil Bey. Çok profesyonel bir saha gerçeğini yakalamışsınız. Besi başında 21 gün arayla vurduğumuz ikili karma Clostridium (çelerme) aşıları hayvanı ortalama 6 ay boyunca en üst düzeyde korur. Ancak besi süreniz 8-10 ayı buluyorsa ve özellikle son aylarda (besi bitirme döneminde) enerji yüklemesini, yani arpa ezmesini çok yüksek tonajlarda veriyorsanız aşının etkisi azalabilir. Bu nedenle uzun dönem besicilik yapan profesyonel çiftliklerde, ilk aşılamadan 5-6 ay sonra, yani besi bitirme rasyonuna geçmeden hemen önce tek doz hatırlatma (rapel) aşısı vurulması, gürbüz danalarınızı kurban veya kesim öncesi son düzlükte kesin olarak güvenceye alacaktır.
Sil