Büyükbaş hayvancılıkta yüksek et ve süt verimi elde etmek için hayvanlara yoğun miktarda kesif yem (arpa, mısır, fabrika yemi) verilir. Ancak bu yoğun enerji yüklemesi, doğru kaba yem dengesiyle desteklenmezse hayvanın fabrikası sayılan işkembe (rumen) sistemini tamamen kilitleyebilir. Sektörde en çok kullanılan iki kaba yem olan yonca ve saman, aslında birbirinin alternatifi değil; işkembe sağlığını koruyan terazinin iki farklı kefesidir. Bu rehberde, besi hayvanlarında yonca ve saman dengesinin nasıl kurulacağını ve işkembe sağlığını korumanın püf noktalarını inceledik.
1. Yoncayla Protein, Samanla Fiziki Lif (Effective NDF) Dengesi
Rasyonda yonca ve samanın sindirim fizyolojisindeki görevleri tamamen farklıdır. Birini tamamen çıkarıp sadece diğerine yüklenmek sürü genelinde ağır metabolik sorunlara yol açar:
- Yonca Otu (Kaliteli Protein ve Kalsiyum): Yonca, besi hayvanlarının kas gelişimi, iskelet büyümesi ve günlük canlı ağırlık artışı (GCAA) için vazgeçilmez bir ham protein (%16-18 HP) kaynağıdır. Sindirilebilirliği yüksektir. Ancak tek başına aşırı verilmesi, işkembedeki yararlı bakterilerin gaz üretmesini hızlandırarak Meteorizm (Akut İşkembe Şişmesi) riskini doğurur.
- Buğday/Arpa Samanı (Fiziki Yapı ve Geviş Getirme): Samanın besin değeri ve proteini neredeyse sıfırdır. Ancak hayvancılıktaki görevi beslemek değil, işkembeyi mekanik olarak çalıştırmaktır. Saman, yapısı gereği işkembe duvarındaki reseptörleri uyarır, hayvanın geviş getirmesini sağlar. Geviş getiren bir sığır günde 100 ila 150 litre arasında salya (tükürük) üretir. Salya, sodyum bikarbonat içerir ve işkembe asitliğini dengeleyen en doğal ilaçtır.
2. Yanlış Dengenin Yol Açtığı Ölümcül Tehlike: Akut ve Subakut Asidoz
Ahırdaki besi danalarına sadece arpa ve hazır yem verip önlerindeki samanı eksik ederseniz ya da samanları yem karma vagonunda çok fazla karıştırıp un haline (pelet kıvamına) getirirseniz işkembe mekanik olarak uyarılmaz.
- Asidoz (Yem Çarpması): Hayvan geviş getiremediği için rumen pH değeri 5.5'in altına düşer. İşkembedeki asitlik yükseldiğinde yararlı bakteriler ölür, iştah bıçak gibi kesilir, gri renkli ve kötü kokulu ishal başlar.
- Gizli Zararlar (Laminitis): Asidoz kanda toksin birikmesine yol açar. Bu durum tırnak kılcal damarlarını tıkayarak Laminitis (Tırnak İltihabı / Topallık) hastalığına neden olur. Hayvan yemliğe gidemediği için hızla zayıflar.
- Çözüm (Mekanik Uzunluk): Rasyondaki saman boyutu asla 3 santimetrenin altına düşürülmemelidir. Toz haline getirilmiş saman, kaba yem özelliğini kaybeder ve işkembe tarafından doğrudan pas geçilir.
3. Besi Dönemlerine Göre İdeal Yonca ve Saman Oranı Tablosu
Besi sürecinin kârlı tamamlanabilmesi için rasyondaki kaba yemlerin (yonca ve saman) oranları hayvanın kilosuna göre optimize edilmelidir:
| Besi Dönemi / Canlı Ağırlık | Günlük İdeal Yonca Miktarı | Günlük İdeal Saman Miktarı | Rasyonun Temel Amacı ve Dengesi |
|---|---|---|---|
| Besi Başlangıç (200-300 kg) | 2.0 - 2.5 kg | 0.5 - 1.0 kg | İskelet, çatı ve kas gelişimi ön plandadır. Yoncanın yüksek proteini ve kalsiyumu ile büyüme desteklenir. |
| Besi Ortası (300-450 kg) | 1.0 - 1.5 kg | 1.0 kg | Enerji ve protein dengelenir. Mısır silajı varsa yonca bir miktar azaltılarak maliyet kontrolü sağlanır. |
| Besi Bitirme (450+ kg / Son 3 Ay) | 0.5 kg | 1.2 - 1.5 kg | Maksimum et ve karkas randımanı hedeflenir. Yonca minimuma indirilir; saman, yüksek nişastanın yaratacağı asidozu önlemek için tampon olarak artırılır. |
4. İşkembe Sağlığını Korumanın 3 Altın Kuralı
- TMR Parçacık Boyutu Kontrolü: Yem karma vagonunun (mikserin) çalışma süresine dikkat edin. Yonca ve samanı un ufak edecek kadar uzun süre karıştırmayın. Hayvanın önündeki yem karma karışımında (TMR) farklı boyutlarda liflerin bulunması geviş getirme kalitesini doğrudan artırır.
- Yem Seçiminin Engellenmesi: Hayvanların rasyon içinden sadece lezzetli olan kesif yemleri (arpa ezmesini) ayıklayıp samanı yemlikte bırakması (yem seçmesi) engellenmelidir. Bunun için rasyon hafifçe nemlendirilmeli veya melas kullanılarak kesif yemin kaba yeme yapışması sağlanmalıdır.
- Canlı Maya ve Tampon Madde Desteği: Özellikle besi bitirme döneminde, kaba yemin azaldığı rasyonlarda yem karışımına günlük hayvan başına 50-100 gram Sodyum Bikarbonat (Soda) veya rumen pH'ını stabilize eden Canlı Maya (Saccharomyces cerevisiae) eklenmesi, gizli asidoz riskini tamamen ortadan kaldırır.
Özetle
Besi çiftliğinde saman "boş yem" olarak görülüp asla ihmal edilmemelidir. Yonca hayvana et ve kemik yaptırırken, saman o eti yapacak olan fabrikanın (işkembenin) tıkır tıkır çalışmasını sağlar. Başarılı bir besici, yem karma mikserinde yonca ve samanı doğru ölçülerde karıştırarak hayvanın her öğünde bu dengeyi tüketmesini garanti altına alan kişidir.
Mehmet Emin Bey yazı için teşekkürler, besi ahırlarında samanın değerini çok iyi özetlemişsiniz. Benim şu an 400 kilo civarı Şarole melezi besi danalarım var. Samanın işkembe asitliğini önlediğini biliyorum ama yem karma makinesinde samanı kaç dakika çevirmeliyiz? Çok dönünce saman un gibi ufalanıyor, o zaman geviş getirme özelliğini kaybeder mi?
YanıtlaSil"Merhaba, harika bir noktaya değinmişsiniz. Yem karma mikserlerinde samanın kalma süresi hayati önem taşır. Samanı miksere ilk başta atıp çok uzun süre (15-20 dakika) çevirirseniz, saman lif yapısını kaybedip un gibi olur. Un ufak olmuş saman işkembe duvarını uyaramaz ve hayvan geviş getiremediği için gizli asidoza yakalanır. En doğrusu samanı miksere kesif yemlerle birlikte atıp, rasyonda ortalama 3-5 cm uzunluğunda kalacak şekilde maksimum 5-7 dakika karıştırmaktır. Samanın o fiziki lif yapısı (tırnak etkisi) mutlaka korunmalıdır.
SilHocam selamlar, besi bitirme döneminde yoncayı azaltıp samanı artırın demişsiniz. Ben son 2 ay kala yoncayı tamamen kesip sadece saman ve arpa ezmesi veriyorum. Hayvanlarda şişme (gaz birikmesi) olmuyor ama dışkıları çok katılaşıyor ve mermer gibi oluyor. Rasyondan yoncayı tamamen çıkarmak hatamı, az da olsa kalmalı mı?
YanıtlaSilAleykümselam Hakan Bey. Yoncayı rasyondan tamamen sıfırlamak yerine, besi bitirme döneminde de olsa hayvan başına günlük en az 0.5 kg kadar bırakmanızı tavsiye ederim. Sadece arpa ve saman verdiğinizde dışkının katılaşması, işkembe hareketlerinin yavaşladığını ve sindirimin zorlaştığını gösterir. Yoncanın içindeki yüksek kaliteli protein ve mineraller, işkembedeki yararlı mikroorganizmaların (bakterilerin) arpa nişastasını daha rahat sindirmesini sağlar. Yani yonca orada bir nevi katalizör görevi görür. Tamamen kesmek yerine makalede belirttiğim gibi yarım kilo seviyesinde tutmak en doğrusudur.
SilMehmet Emin Bey, bizim buralarda saman fiyatları çok arttığı için bazı besici komşularımız saman yerine sadece mısır silajı ve yonca veriyorlar. Mısır silajı da kaba yem olduğuna göre samanın yerini tutmaz mı? İşkembeyi çalıştırmak için silaj tek başına yeterli olur mu?
YanıtlaSilMerhaba. Bu çok sık yapılan ve maalesef asidoz (yem çarpması) vakalarıyla sonuçlanan büyük bir yanılgıdır. Mısır silajı harika ve enerjisi yüksek bir kaba yemdir ancak yapısı yumuşak ve sulu olduğu için işkembe duvarını saman gibi fiziksel olarak uyaramaz, hayvanı yeterince geviş getirmeye zorlayamaz. Ayrıca silajın kendisi de asidik bir yemdir. Üzerine bir de yonca ve kesif yem eklenip saman tamamen çıkarılırsa, işkembe pH'ı hızla düşer ve akut asidoz şekillenir. Saman rasyonun sigortasıdır; miktarı azaltılsa bile asitliği tamponlamak için rasyondan asla tamamen çıkarılmamalıdır.
Sil