Büyükbaş hayvancılıkta yüksek et ve süt verimi elde etmek için hayvanlara yoğun miktarda kesif yem (arpa, mısır, fabrika yemi) verilir. Ancak bu yoğun enerji yüklemesi, doğru kaba yem dengesiyle desteklenmezse hayvanın fabrikası sayılan işkembe (rumen) sistemini tamamen kilitleyebilir. Sektörde en çok kullanılan iki kaba yem olan yonca ve saman, aslında birbirinin alternatifi değil, işkembe sağlığını koruyan terazinin iki farklı kefesidir. Bu yazımızda, besi hayvanlarında yonca ve saman dengesinin nasıl kurulacağını ve işkembe sağlığını korumanın püf noktalarını inceledik.
Rasyonda yonca ve samanın görevleri tamamen farklıdır. Birini tamamen çıkarıp sadece diğerine yüklenmek sindirim sorunlarına yol açar:
- Yonca Otu (Kaliteli Protein ve Kalsiyum): Yonca, besi hayvanlarının kas gelişimi ve büyümesi için vazgeçilmez bir protein kaynağıdır. Sindirilebilirliği yüksektir ve hayvana yüksek besin değeri sağlar. Ancak tek başına aşırı verilmesi, işkembede gaz birikmesine (meteorizm/şişme) neden olabilir.
- Buğday/Arpa Samanı (Fiziki Yapı ve Geviş Getirme): Samanın besin değeri ve proteini neredeyse sıfıra yakındır. Ancak hayvancılıktaki görevi beslemek değil, işkembeyi çalıştırmaktır. Saman, yapısı gereği işkembe duvarını uyarır, hayvanın geviş getirmesini sağlar ve bol miktarda salya üretimine yardımcı olur. Salya, işkembe asitliğini dengeleyen en doğal ilaçtır.
2. Yanlış Dengenin Yol Açtığı Tehlike: Akut ve Kronik Asidoz
Ahırdaki besi danalarına sadece arpa ve hazır yem verip, önlerindeki samanı eksik ederseniz ya da samanları çok ince kıyıp (un gibi yapıp) verirseniz işkembe uyarılmaz.
- Asidoz (Yem Çarpması): Hayvan geviş getiremediği için işkembe asitliği tehlikeli seviyelere düşer. Hayvanda iştah bıçak gibi kesilir, ishal başlar, topallık (laminitis) görülür ve müdahale edilmezse hayvan kaybedilir.
- Çözüm: Rasyonda her zaman işkembe asitliğini tamponlayacak ve hayvanı en az 8-10 saat geviş getirmeye zorlayacak uzunlukta (ortalama 3-5 cm) saman bulunmalıdır.
3. İdeal Yonca ve Saman Oranı Nasıl Ayarlanmalı?
Besi dönemlerine göre kaba yemlerin rasyondaki ağırlığı şu şekilde optimize edilmelidir:
- Besi Başlangıç Dönemi (Genç Danalar): Bu dönemde büyüme odaklı olunduğu için kaba yem olarak yonca öne çıkar. Günlük rasyonda hayvan başına 2-2.5 kg yonca otu, işkembe sağlığı için ise 0.5-1 kg saman verilmesi idealdir.
- Besi Bitirme Dönemi (Son 2-3 Ay): Bu dönemde et tutumu ve yağlanma hedeflendiği için yonca miktarı azaltılır. Hayvan başına 0.5 kg yonca ve işkembe asitliğini engellemek için mutlaka 1-1.5 kg saman eklenerek rasyon dengelenir.
Özetle
Besi çiftliğinde saman "boş yem" olarak görülüp asla ihmal edilmemelidir. Yonca hayvana et ve kemik yaptırırken, saman o eti yapacak olan fabrikanın (işkembenin) tıkır tıkır çalışmasını sağlar. Başarılı bir besici, yem karma mikserinde yonca ve samanı doğru ölçülerde karıştırarak hayvanın her öğünde bu dengeyi tüketmesini garanti altına alan kişidir.
Mehmet Emin Bey yazı için teşekkürler, besi ahırlarında samanın değerini çok iyi özetlemişsiniz. Benim şu an 400 kilo civarı Şarole melezi besi danalarım var. Samanın işkembe asitliğini önlediğini biliyorum ama yem karma makinesinde samanı kaç dakika çevirmeliyiz? Çok dönünce saman un gibi ufalanıyor, o zaman geviş getirme özelliğini kaybeder mi?
YanıtlaSil"Merhaba, harika bir noktaya değinmişsiniz. Yem karma mikserlerinde samanın kalma süresi hayati önem taşır. Samanı miksere ilk başta atıp çok uzun süre (15-20 dakika) çevirirseniz, saman lif yapısını kaybedip un gibi olur. Un ufak olmuş saman işkembe duvarını uyaramaz ve hayvan geviş getiremediği için gizli asidoza yakalanır. En doğrusu samanı miksere kesif yemlerle birlikte atıp, rasyonda ortalama 3-5 cm uzunluğunda kalacak şekilde maksimum 5-7 dakika karıştırmaktır. Samanın o fiziki lif yapısı (tırnak etkisi) mutlaka korunmalıdır.
SilHocam selamlar, besi bitirme döneminde yoncayı azaltıp samanı artırın demişsiniz. Ben son 2 ay kala yoncayı tamamen kesip sadece saman ve arpa ezmesi veriyorum. Hayvanlarda şişme (gaz birikmesi) olmuyor ama dışkıları çok katılaşıyor ve mermer gibi oluyor. Rasyondan yoncayı tamamen çıkarmak hatamı, az da olsa kalmalı mı?
YanıtlaSilAleykümselam Hakan Bey. Yoncayı rasyondan tamamen sıfırlamak yerine, besi bitirme döneminde de olsa hayvan başına günlük en az 0.5 kg kadar bırakmanızı tavsiye ederim. Sadece arpa ve saman verdiğinizde dışkının katılaşması, işkembe hareketlerinin yavaşladığını ve sindirimin zorlaştığını gösterir. Yoncanın içindeki yüksek kaliteli protein ve mineraller, işkembedeki yararlı mikroorganizmaların (bakterilerin) arpa nişastasını daha rahat sindirmesini sağlar. Yani yonca orada bir nevi katalizör görevi görür. Tamamen kesmek yerine makalede belirttiğim gibi yarım kilo seviyesinde tutmak en doğrusudur.
SilMehmet Emin Bey, bizim buralarda saman fiyatları çok arttığı için bazı besici komşularımız saman yerine sadece mısır silajı ve yonca veriyorlar. Mısır silajı da kaba yem olduğuna göre samanın yerini tutmaz mı? İşkembeyi çalıştırmak için silaj tek başına yeterli olur mu?
YanıtlaSilMerhaba. Bu çok sık yapılan ve maalesef asidoz (yem çarpması) vakalarıyla sonuçlanan büyük bir yanılgıdır. Mısır silajı harika ve enerjisi yüksek bir kaba yemdir ancak yapısı yumuşak ve sulu olduğu için işkembe duvarını saman gibi fiziksel olarak uyaramaz, hayvanı yeterince geviş getirmeye zorlayamaz. Ayrıca silajın kendisi de asidik bir yemdir. Üzerine bir de yonca ve kesif yem eklenip saman tamamen çıkarılırsa, işkembe pH'ı hızla düşer ve akut asidoz şekillenir. Saman rasyonun sigortasıdır; miktarı azaltılsa bile asitliği tamponlamak için rasyondan asla tamamen çıkarılmamalıdır.
Sil