Büyükbaş hayvancılıkta yüksek et ve süt verimi elde etmek için hayvanlara yoğun miktarda kesif yem (arpa, mısır, fabrika yemi) verilir. Ancak bu yoğun enerji yüklemesi, doğru kaba yem dengesiyle desteklenmezse hayvanın fabrikası sayılan işkembe (rumen) sistemini tamamen kilitleyebilir. Sektörde en çok kullanılan iki kaba yem olan yonca ve saman, aslında birbirinin alternatifi değil; işkembe sağlığını koruyan terazinin iki farklı kefesidir. Bu rehberde, besi hayvanlarında yonca ve saman dengesinin nasıl kurulacağını ve işkembe sağlığını korumanın püf noktalarını inceledik.
1. Yoncayla Protein, Samanla Fiziki Lif (Effective NDF) Dengesi
Rasyonda yonca ve samanın sindirim fizyolojisindeki görevleri tamamen farklıdır. Birini tamamen çıkarıp sadece diğerine yüklenmek sürü genelinde ağır metabolik sorunlara yol açar:
- Yonca Otu (Kaliteli Protein ve Kalsiyum): Yonca, besi hayvanlarının kas gelişimi, iskelet büyümesi ve günlük canlı ağırlık artışı (GCAA) için vazgeçilmez bir ham protein (%16-18 HP) kaynağıdır. Sindirilebilirliği yüksektir. Ancak tek başına aşırı verilmesi, işkembedeki yararlı bakterilerin gaz üretmesini hızlandırarak Meteorizm (Akut İşkembe Şişmesi) riskini doğurur.
- Buğday/Arpa Samanı (Fiziki Yapı ve Geviş Getirme): Samanın besin değeri ve proteini neredeyse sıfırdır. Ancak hayvancılıktaki görevi beslemek değil, işkembeyi mekanik olarak çalıştırmaktır. Saman, yapısı gereği işkembe duvarındaki reseptörleri uyarır, hayvanın geviş getirmesini sağlar. Geviş getiren bir sığır günde 100 ila 150 litre arasında salya (tükürük) üretir. Salya, sodyum bikarbonat içerir ve işkembe asitliğini dengeleyen en doğal ilaçtır.
2. Yanlış Dengenin Yol Açtığı Ölümcül Tehlike: Akut ve Subakut Asidoz
Ahırdaki besi danalarına sadece arpa ve hazır yem verip önlerindeki samanı eksik ederseniz ya da samanları yem karma vagonunda çok fazla karıştırıp un haline (pelet kıvamına) getirirseniz işkembe mekanik olarak uyarılmaz.
- Asidoz (Yem Çarpması): Hayvan geviş getiremediği için rumen pH değeri 5.5'in altına düşer. İşkembedeki asitlik yükseldiğinde yararlı bakteriler ölür, iştah bıçak gibi kesilir, gri renkli ve kötü kokulu ishal başlar.
- Gizli Zararlar (Laminitis): Asidoz kanda toksin birikmesine yol açar. Bu durum tırnak kılcal damarlarını tıkayarak Laminitis (Tırnak İltihabı / Topallık) hastalığına neden olur. Hayvan yemliğe gidemediği için hızla zayıflar.
- Çözüm (Mekanik Uzunluk): Rasyondaki saman boyutu asla 3 santimetrenin altına düşürülmemelidir. Toz haline getirilmiş saman, kaba yem özelliğini kaybeder ve işkembe tarafından doğrudan pas geçilir.
3. Besi Dönemlerine Göre İdeal Yonca ve Saman Oranı Tablosu
Besi sürecinin kârlı tamamlanabilmesi için rasyondaki kaba yemlerin (yonca ve saman) oranları hayvanın kilosuna göre optimize edilmelidir:
| Besi Dönemi / Canlı Ağırlık | Günlük İdeal Yonca Miktarı | Günlük İdeal Saman Miktarı | Rasyonun Temel Amacı ve Dengesi |
|---|---|---|---|
| Besi Başlangıç (200-300 kg) | 2.0 - 2.5 kg | 0.5 - 1.0 kg | İskelet, çatı ve kas gelişimi ön plandadır. Yoncanın yüksek proteini ve kalsiyumu ile büyüme desteklenir. |
| Besi Ortası (300-450 kg) | 1.0 - 1.5 kg | 1.0 kg | Enerji ve protein dengelenir. Mısır silajı varsa yonca bir miktar azaltılarak maliyet kontrolü sağlanır. |
| Besi Bitirme (450+ kg / Son 3 Ay) | 0.5 kg | 1.2 - 1.5 kg | Maksimum et ve karkas randımanı hedeflenir. Yonca minimuma indirilir; saman, yüksek nişastanın yaratacağı asidozu önlemek için tampon olarak artırılır. |
4. İşkembe Sağlığını Korumanın 3 Altın Kuralı
- TMR Parçacık Boyutu Kontrolü: Yem karma vagonunun (mikserin) çalışma süresine dikkat edin. Yonca ve samanı un ufak edecek kadar uzun süre karıştırmayın. Hayvanın önündeki yem karma karışımında (TMR) farklı boyutlarda liflerin bulunması geviş getirme kalitesini doğrudan artırır.
- Yem Seçiminin Engellenmesi: Hayvanların rasyon içinden sadece lezzetli olan kesif yemleri (arpa ezmesini) ayıklayıp samanı yemlikte bırakması (yem seçmesi) engellenmelidir. Bunun için rasyon hafifçe nemlendirilmeli veya melas kullanılarak kesif yemin kaba yeme yapışması sağlanmalıdır.
- Canlı Maya ve Tampon Madde Desteği: Özellikle besi bitirme döneminde, kaba yemin azaldığı rasyonlarda yem karışımına günlük hayvan başına 50-100 gram Sodyum Bikarbonat (Soda) veya rumen pH'ını stabilize eden Canlı Maya (Saccharomyces cerevisiae) eklenmesi, gizli asidoz riskini tamamen ortadan kaldırır.
Özetle
Besi çiftliğinde saman "boş yem" olarak görülüp asla ihmal edilmemelidir. Yonca hayvana et ve kemik yaptırırken, saman o eti yapacak olan fabrikanın (işkembenin) tıkır tıkır çalışmasını sağlar. Başarılı bir besici, yem karma mikserinde yonca ve samanı doğru ölçülerde karıştırarak hayvanın her öğünde bu dengeyi tüketmesini garanti altına alan kişidir.
Hiç yorum yok