Büyükbaş besiciliğinde kârı belirleyen tek şey ırk değildir. Hayvanın alış fiyatı, yem maliyeti, besi süresi, ölüm oranı, faiz ve satış fiyatı birlikte sonucu belirler. Yine de ırk seçimi bu kalemlerin çoğunu etkiler: hayvan ne kadar hızlı kilo alır, ne kadar karkas verir, ne kadar sürede satışa hazır olur?
Bu rehberde Simental, Şarole, Limuzin ve Angus ırklarını Türkiye'de yapılmış besi çalışmalarının verileriyle karşılaştırıyoruz, kâr hesabının nasıl yapılacağını adım adım gösteriyoruz ve kendi işletmeniz için doldurabileceğiniz bir hesap şablonu veriyoruz. Aşağıdaki sonuçlar araştırmalardan alınmıştır; çalışmaların yöntemi ve hayvan materyali farklı olduğu için her sonuç sizin işletmenizde aynen tekrarlanmayabilir.
Besicilikte Kâr Nereden Gelir, Maliyet Nereye Gider?
Ulusal Kırmızı Et Konseyi (UKON) her ay dana karkas besi üretim maliyeti fizibilitesi yayımlıyor. Ekim 2025'te besiye alınıp Haziran 2026'da kesilecek hayvanlar için hazırlanan fizibiliteye göre 1-50 başlık bir işletmede 300 kg canlı ağırlıkla giren ve 240 gün beslenen hayvanın maliyeti şöyle:
| Kalem | İthal etçi ırk | Yerli (Kars) etçi ırk | Holstein |
|---|---|---|---|
| Besi başı alım fiyatı (TL/kg canlı) | 252,95 | 420,00 | 320,00 |
| Günlük canlı ağırlık artışı (kg) | 1,30 | 1,25 | 1,15 |
| Ölüm oranı | %2 | %3 | %5 |
| Besi sonu canlı ağırlık (kg) | 612 | 600 | 576 |
| Karkas randımanı | %56 | %57 | %53 |
| Karkas ağırlığı (kg) | 343 | 342 | 305 |
| Toplam üretim maliyeti (TL/baş) | 137.546 | 198.939 | 165.794 |
| Karkas kg maliyeti (TL) | 401 | 582 | 543 |
Kaynak: UKON, Dana Karkas Besi Üretim Maliyeti Fizibilitesi (Ekim 2025), 1-50 başlık işletme. Rakamlar hedef/öngörü değerleridir, gerçekleşmiş sonuç değildir. Fiyatlar o tarihin fiyatlarıdır ve sonradan değişmiştir; özellikle ithal besilik sığır fiyatı Et ve Süt Kurumu'nun ilan ettiği fiyata göre güncellenir.
Aynı fizibilitede ülke ortalaması olarak maliyetin yaklaşık %63'ünü hayvan alım bedeli, %22'sini yem, %13'ünü faiz oluşturuyor; tedavi, yönetim ve kayıp giderleri ise toplamın yaklaşık %2'si kadar. Yani ırk seçiminin kâra etkisi, yemden çok alım fiyatı ve besi süresi (faiz) üzerinden gerçekleşiyor.
Kâr nasıl hesaplanır?
Toplam maliyet; hayvan alımı, yem, işçilik ve yönetim, tedavi, faiz ve ölüm/acil kesim kaybını içerir. Yukarıdaki tablodaki ithal etçi ırk için 137.546 ÷ 343 ≈ 401 TL/kg başabaş fiyatıdır. Karkas satış fiyatının farklı seviyelerinde kâr şöyle değişir:
| Karkas satış fiyatı (varsayımsal) | Gelir (343 kg × fiyat) | Kâr / zarar (baş başına) |
|---|---|---|
| 350 TL/kg | 120.050 TL | −17.496 TL |
| 400 TL/kg | 137.200 TL | −346 TL |
| 450 TL/kg | 154.350 TL | +16.804 TL |
| 500 TL/kg | 171.500 TL | +33.954 TL |
Dikkat: Satış fiyatları örnektir, piyasa fiyatı değildir. Karkas satış fiyatındaki her 50 TL/kg'lık değişim bu örnekte baş başına yaklaşık 17.000 TL fark yaratıyor. Güncel fiyat için Et ve Süt Kurumu'nun alım fiyatı listesine ve UKON'un haftalık fiyatlarına bakın. ESK'nın internet sitesinde 19 Eylül 2026'da I. kalite tosun için %53-57 ve üzeri randımanlarda 325-331 TL/et kg olarak listelenen fiyat bir referanstır; kasap, kombina ve sözleşmeli alıcıların fiyatı farklı olabilir. ESK'nın büyükbaş alımları yağsız kesim esasına göre yapılmaktadır.
Irkların Türkiye Şartlarındaki Besi Performansı
Duru ve Sak (2017), Uruguay ve Fransa'dan 2015'te ithal edilen 10-12 aylık 606 erkek sığırla bir çalışma yaptı. Hayvanların tamamı aynı rasyonla sınırsız beslendi. Çalışmada, hayvanlar farklı ağırlıklarda ve farklı sürelerde beslendiği için doğrudan bir "ırk yarışı" değil; ancak aynı işletmede ve aynı yemle yapılmış nadir karşılaştırmalardan biridir.
| Irk | Besi başı (kg) | Besi süresi (gün) | Besi sonu (kg) | Günlük artış (g) | Sıcak karkas (kg) | Karkas randımanı (yaklaşık) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Simental | 261,6 | 206,7 | 523,4 | 1.362,9 | 303,4 | %58,0 |
| Angus | 267,3 | 238,1 | 543,3 | 1.275,9 | 317,7 | %58,5 |
| Hereford | 276,7 | 261,4 | 563,1 | 1.214,2 | 332,1 | %59,0 |
| Limuzin | 264,1 | 227,0 | 545,5 | 1.266,9 | 319,3 | %58,5 |
| Şarole | 276,7 | 283,6 | 589,7 | 1.101,1 | 351,2 | %59,6 |
Kaynak: Duru ve Sak (2017). Karkas randımanı sütunu, tablodaki sıcak karkas ve besi sonu ağırlıklarından bu yazıda hesaplanmıştır (yaklaşık değer). Çalışmada yem tüketimi ve yemden yararlanma ölçülmemiştir.
Bu tablodan çıkan ilk sonuç: Türkiye'de ölçülen karkas randımanı yaklaşık %58-60 civarındadır. Ders kitaplarında etçi ırklar için verilen %65-70 gibi değerler bu çalışmada görülmemiştir; kâr hesabınızda bu daha düşük ve gerçekçi değerleri kullanmanız daha güvenlidir.
1. Simental (Fleckvieh): Hızlı Kilo Alan Kombine Irk
Simental, Türkiye'de besiye en sık alınan ırklardan biridir. Hem et hem süt yönlü yetiştirilir.
- Hız: Yukarıdaki çalışmada beş ırk içinde en yüksek günlük artışı (yaklaşık 1,36 kg) ve en kısa besi süresini (yaklaşık 207 gün) gösterdi. Başka bir çalışmada (120 ithal boğa) günlük artış 1,54 kg, bir Şanlıurfa çalışmasında ise 1,26 kg bulundu. Yani yaklaşık 1,25-1,55 kg aralığı gerçekçi bir beklentidir.
- Yemden yararlanma: 39 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde en düşük yem dönüşüm oranı (1 kg artış için yaklaşık 5,5 kg yem) Simental'de, en yüksek oran (yaklaşık 8,5 kg) yerli ırklarda bulundu. Bu karşılaştırma farklı çalışmaların ortalamasıdır, aynı işletmede yan yana ölçüm değildir.
- Karkas: Beş ırk içinde en hafif karkası (yaklaşık 303 kg) verdi; ancak besi süresi kısa olduğu için faiz ve yem gideri de düşüktür.
2. Şarole (Charolais): Ağır Karkas, Uzun Besi
Şarole, sadece et için yetiştirilen iri yapılı bir Fransız ırkıdır.
- Karkas ağırlığı: Duru ve Sak'ın çalışmasında en ağır karkası (yaklaşık 351 kg) verdi.
- Hız konusunda çelişkili sonuçlar: Aynı çalışmada en düşük günlük artışı (yaklaşık 1,10 kg) ve en uzun besi süresini (yaklaşık 284 gün) gösterdi. Buna karşılık 2025'te yayımlanan başka bir çalışmada (Kocatepe Veterinary Journal, 120 ithal erkek sığır) Şarole en yüksek günlük artışı (1,64 kg) gösterdi; Simental 1,54, Limuzin 1,46, Blonde d'Aquitaine 1,42 kg ile onu izledi. Yani ırk sıralaması çalışmadan çalışmaya değişebiliyor. Hayvanın menşei, başlangıç ağırlığı, yaşı ve rasyon sonucu etkiler.
- Doğum güçlüğü: Şarole'de doğum güçlüğü riski, ırkın ana tarafında damızlık olarak kullanıldığı işletmeleri ilgilendirir. Yalnızca besi için buzağı satın alıyorsanız bu sizi doğrudan etkilemez.
3. Limuzin (Limousin): Yüksek Karkas Verimi
- Karkas verimi: Meta-analizde en yüksek soğuk karkas randımanı Limuzin'de (%58,3) bulundu.
- Performans: Duru ve Sak'ın çalışmasında günlük artış yaklaşık 1,27 kg, besi süresi yaklaşık 227 gün ve sıcak karkas yaklaşık 319 kg oldu. Yani Simental'den biraz yavaş, Şarole'den daha hızlı bir orta konumdadır.
- Yem verimi: Limuzin'in "az yemle çok et ürettiği" yönündeki iddiayı destekleyen, aynı koşullarda ölçülmüş bir veri bulamadık; Duru ve Sak çalışmasında yem tüketimi ölçülmemiştir. Bu nedenle bu iddiayı burada tekrar etmiyoruz.
4. Angus: Et Kalitesi, Ama Pazar Şart
- Performans: Duru ve Sak'ın çalışmasında günlük artış yaklaşık 1,28 kg, besi süresi yaklaşık 238 gün, sıcak karkas yaklaşık 318 kg oldu.
- Yağlanma: Türkiye'de Limuzin, Şarole, Angus ve Hereford'un kesim özelliklerini karşılaştıran bir çalışmada (Tropical Animal Health and Production, 2022; her ırktan 9 hayvan) Angus ve Hereford'da göz kası alanı daha küçük (yaklaşık 81-84 cm²), deri altı yağ kalınlığı ise daha fazla (yaklaşık 1,0-1,3 cm) bulundu. Limuzin ve Şarole'de kas alanı yaklaşık 97-102 cm², yağ kalınlığı yaklaşık 0,4 cm idi. Yani Angus'un avantajı et içi yağlanma (mermerleşme) ve et kalitesinde, dezavantajı ise daha yağlı karkas ve daha az kas alanıdır.
- Pazar: ESK'nın alımlarının yağsız kesim esasına göre yapıldığı düşünülürse, Angus'un kalite avantajı ancak bu kaliteye fark ödeyen bir alıcıya (steakhouse, butik kasap, sözleşmeli üretim) satıldığında kâra dönüşür. Angus için Türkiye'de kalite primi konusunda kaynaklı bir fiyat farkı verisi bulamadık, bu nedenle bir yüzde vermiyoruz. Alıcıyla önceden fiyat konusunda anlaşmadan Angus'a yatırım yapmayın.
- Boynuzsuzluk: Angus genetik olarak boynuzsuzdur; bu, boynuz kaynaklı yaralanma riskini azaltır.
Irkları Kâr Açısından Karşılaştıran Örnek Hesap
Yukarıdaki performans verilerini, UKON fizibilitesindeki maliyetlerle birleştirerek basit bir senaryo hesabı yaptık. Bu bir tahmin değil, hesabın nasıl yapılacağını gösteren bir örnektir.
Hesabın varsayımları:
- Performans (besi başı ağırlık, besi süresi, sıcak karkas ağırlığı): Duru ve Sak (2017) tablosu.
- Hayvan alım fiyatı: 252,95 TL/kg canlı (UKON, Ekim 2025, ithal etçi ırk).
- Yem gideri: günlük kuru madde tüketimi ortalama canlı ağırlığın %2,4'ü, kuru madde yem fiyatı 15,10 TL/kg, işçilik ve yönetim 4 TL/gün (UKON, Ekim 2025, 1-50 başlık işletme).
- Gelir: sıcak karkas ağırlığı × varsayımsal karkas satış fiyatı (350, 400 ve 450 TL/kg).
- Dahil değil: faiz, ölüm ve acil kesim kaybı, tedavi, nakliye ve vergiler.
Faiz ve ölüm öncesi kâr (TL/baş, yuvarlanmış):
| Irk | Alım + yem/işçilik maliyeti | Karkas 350 TL/kg | Karkas 400 TL/kg | Karkas 450 TL/kg |
|---|---|---|---|---|
| Simental | 96.400 | 9.800 | 25.000 | 40.100 |
| Angus | 103.500 | 7.700 | 23.500 | 39.400 |
| Hereford | 110.800 | 5.400 | 22.000 | 38.600 |
| Limuzin | 101.000 | 10.700 | 26.700 | 42.700 |
| Şarole | 115.600 | 7.300 | 24.800 | 42.400 |
Bu senaryodan çıkan sonuçlar:
- Irklar arasındaki fark küçüktür. Her fiyat düzeyinde en iyi ile en zayıf ırk arasındaki fark yaklaşık 4.000-5.500 TL/baş'tır. Karkas satış fiyatının 50 TL/kg değişmesi ise baş başına yaklaşık 15.000-17.500 TL fark yaratır.
- Fiyat yükseldikçe ağır ırkın payı artar. Karkas fiyatı yükseldikçe Şarole gibi ağır karkas veren ırk sıralamada yukarı çıkar. Düşük fiyatta hızlı biten Simental ve Limuzin daha sağlamdır.
- Faiz bu sıralamayı hızlı ırklar lehine kaydırır. UKON fizibilitesinde faiz toplam maliyetin yaklaşık %13'ünü oluşturuyor. Şarole'nin besi süresi Simental'den yaklaşık 77 gün uzun olduğu için gerçek hesapta Şarole'nin avantajı bu tablodakinden daha küçük olur.
- Bu sonuçlar sizin işletmeniz için kesin değildir. Performans verileri 2015-2016 dönemine aittir, fiyatlar 2025 fiyatlarıdır ve her hayvana aynı maliyet kalemleri uygulanmıştır. Kendi rakamlarınızı yerine koyun.
Yerli, Melez ve Holstein: Performans Daha Düşük
Meta-analizde besi başı ağırlık, besi sonu ağırlık ve günlük artışın üçünde de en düşük değerler yerli ırklarda bulundu. UKON fizibilitesinde Holstein erkek buzağı için günlük artış 1,15 kg, ölüm oranı %5 ve karkas randımanı %53 alındı. Alım fiyatı yerli etçi ırktan düşük olduğu için (320 TL/kg'a karşılık 420 TL/kg) Holstein'in karkas kg maliyeti 543 TL çıktı; yerli etçi ırkta bu değer 582 TL, ithal etçi ırkta 401 TL idi. Yani bu karşılaştırmada maliyeti belirleyen unsur performanstan çok alım fiyatı oldu. Bu fiyatların Ekim 2025'e ait olduğunu ve sürekli değiştiğini unutmayın.
İşletmenize Özel Kâr Hesabı: Şablon
Aşağıdaki tabloyu kendi rakamlarınızla doldurun. Yem tüketimi ve maliyeti için sitemizdeki Yem Tüketimi ve Maliyet Hesaplama, canlı ağırlık artışı için Günlük Canlı Ağırlık Artışı Hesaplama ve karkas için Canlı Ağırlık ve Karkas Et Hesaplama araçlarını kullanabilirsiniz.
| Kalem | Nasıl hesaplanır? | Sizin değeriniz |
|---|---|---|
| Hayvan alım bedeli | Besi başı canlı kg × alım fiyatı (nakliye dahil) | |
| Besi süresi (gün) | Hedef canlı ağırlık artışı ÷ günlük artış | |
| Yem gideri | Günlük yem maliyeti × besi süresi | |
| İşçilik ve yönetim | Günlük gider × besi süresi | |
| Tedavi ve veteriner | Geçmiş yıllardaki baş başına ortalama | |
| Faiz | (Alım + yem) × yıllık faiz × besi süresi ÷ 365 | |
| Ölüm ve acil kesim kaybı | Ölüm oranı × hayvanın o zamana kadar maliyeti | |
| Toplam maliyet | Yukarıdakilerin toplamı | |
| Karkas ağırlığı | Besi sonu canlı kg × karkas randımanı | |
| Gelir | Karkas kg × karkas satış fiyatı | |
| Kâr / zarar | Gelir − toplam maliyet | |
| Başabaş satış fiyatı | Toplam maliyet ÷ karkas kg |
Irk Seçerken Dikkat Edilecekler
- Alım fiyatı ve tedarik: Hayvanı hangi fiyata, nereden ve hangi güvenceyle alabileceğiniz maliyetin en büyük kalemidir.
- Besi süresi ve sermaye: Kısa besi süresi faiz yükünü ve risk süresini azaltır.
- Satış kanalı: Hayvanı kime satacağınız (ESK, kombina, kasap, sözleşmeli alıcı) ve o alıcının yağsız karkas, randıman gibi kriterleri fiyatı belirler.
- Bölge ve barınak koşulları: Nemli ve soğuk iklimlerde, yarı açık ahırlarda ırkların performansı değişebilir. Bu konuda ırklar arasında karşılaştırmalı, güvenilir bir veri bulamadık; bölgenizdeki besicilerin deneyimini ve bir veteriner hekimin görüşünü alın.
- Rasyon: En iyi ırk bile doğru rasyon uygulanmadığında potansiyeline ulaşamaz. Rasyonu ziraat mühendisi veya hayvan besleme uzmanıyla hazırlayın.
Sonuç
"En çok kâr getiren ırk" sorusunun tek bir cevabı yoktur. Türkiye'de yapılan çalışmalar Simental'in hızlı biten, Şarole'nin ağır karkas veren, Limuzin'in karkas veriminde öne çıkan, Angus'un ise et kalitesi güçlü ama yağlı bir ırk olduğunu gösteriyor. Ancak örnek hesapta ırklar arasındaki kâr farkı, alım ve satış fiyatındaki değişimin yanında küçük kalıyor. Irk seçmeden önce alım fiyatını, besi süresini, faizi ve hayvanı satacağınız alıcının fiyatını kendi rakamlarınızla hesaplayın.
Kaynaklar
- Duru S, Sak H (2017). Türkiye'de Besiye Alınan Simmental, Aberdeen Angus, Hereford, Limousin ve Charolais Irkı Sığırların Besi Performansı ve Karkas Özellikleri. Türk Tarım-Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 5(11): 1383-1388. doi:10.24925/turjaf.v5i11.1383-1388.1485
- Sarıözkan S, Çelik Gürbulak E, Güngör G, Küçükoflaz M (2023). Sığır Besiciliğinde Performans ve Karkas Değerlerinin Meta Analizi ile İncelenmesi: Türkiye Örneği. Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 12(2): 234-244. doi:10.31196/huvfd.1371052
- Kocatepe Veterinary Journal (2025), 18(3): 306-310. Determination of Fattening Performance, Some Slaughter and Carcass Traits of Blonde d'Aquitaine, Charolais, Limousin and Simmental cattle. Makale
- Comparison of slaughter and carcass characteristics of Limousin, Charolais, Angus, and Hereford beef cattle in Turkey. Tropical Animal Health and Production (2022). Makale
- Ulusal Kırmızı Et Konseyi (UKON). Dana Karkas Besi Üretim Maliyeti Fizibilitesi (Ekim 2025). PDF
- Et ve Süt Kurumu. Alım Fiyatları (erişim: 19 Eylül 2026). esk.gov.tr
Hiç yorum yok