Büyükbaş hayvancılık işletmelerinde bulaşıcı ve ölümcül hastalıklarla mücadelenin en ekonomik, en güvenli ve en kesin yolu aşılamadır. Hastalık çiftliğe girdikten sonra kullanılacak antibiyotikler ve tedavi masrafları hem maliyetlidir hem de her zaman kesin sonuç vermez. Koruyucu hekimliğin temelini oluşturan düzenli bir aşılama takvimi, sürü bağışıklığını zirvede tutarak anlık hayvan kayıplarının önüne geçer. Bu yazımızda, besi çiftliklerinde uygulanması gereken zorunlu ve koruyucu aşıları bir araya getirdik.
1. Devlet Tarafından Yapılması Zorunlu Olan Aşılar
Tarım ve Orman Bakanlığı, ülke genelinde hayvan hastalıklarının yayılmasını önlemek amacıyla belirli aşıları yasal olarak zorunlu kılmıştır. Bu aşılar il ve ilçe tarım müdürlükleri bünyesindeki veteriner hekimler tarafından periyodik olarak uygulanır:
- Şap Aşısı: Yılda en az iki kez (bahar ve güz dönemlerinde) tüm sığırlara uygulanması zorunludur. Son yıllarda ortaya çıkan yeni şap varyantlarına karşı bakanlık ek aşılama kampanyaları da düzenlemektedir.
- LSD (Sığırların Nodüler Ekzantemi / Yumrulu Deri Hastalığı): Sinekle bulaşan ve deride yumrular oluşturan bu tehlikeli viral hastalıktan korunmak için yılda bir kez zorunlu olarak uygulanır.
- Brucellosis (Brucella Aşısı): Özellikle damızlık işletmelerinde yavru atmaya (düşüklere) neden olan bu bakteriyel hastalığa karşı genç dişi buzağılara yasal olarak yapılması zorunludur.
2. Besi Çiftliklerinde Yapılması Gereken Özel (Kombine) Aşılar
Besi işletmelerinin kendi kârlılıklarını korumak için besi başlangıcında mutlaka uygulaması gereken, bakanlık programı dışındaki özel aşılardır:
- Clostridium (Enterotoksemi / Çelerme / Yanıkara) Aşısı: Besi danalarında ani yem değişimlerine bağlı olarak şekillenen ve dakikalar içinde ölümle sonuçlanan "çelerme" hastalığına karşı en hayati aşıdır. Besiye giren danalara ilk doz vurulur ve 21 gün sonra mutlaka rapeli (ikinci dozu) tekrarlanır. Yılda bir kez tazelenmelidir.
- Solunum Yolu (BRD / Zatürre) Aşısı: Nakliye stresi, ahır içi olumsuz havalandırma gibi nedenlerle tetiklenen sığır solunum yolu enfeksiyonlarına (Pasteurella, IBR, BVD) karşı koruma sağlar. Hayvanlar besi ahırına alınmadan en az iki hafta önce veya ahıra giriş sürecinde ilk hafta içinde uygulanmalıdır.
3. Başarılı Bir Aşılama İçin Uyulması Gereken Altın Kurallar
Aşıların koruyucu etki gösterebilmesi için uygulama esnasında şu teknik detaylara dikkat edilmelidir:
- Soğuk Zinciri Korumak: Aşılar canlı veya inaktif biyolojik maddelerdir. Satın alındığı andan hayvana vurulacağı ana kadar mutlaka +2 ila +8 derece arasında (buz aküleriyle) korunmalıdır. Sıcakta bekleyen aşı özelliğini kaybeder ve hayvana hiçbir fayda sağlamaz.
- Sadece Sağlıklı Hayvanları Aşılamak: Ateşi olan, ishal veya zatürre geçirmiş, bağışıklığı çökmüş halsiz hayvanlara aşı yapılmamalıdır. Vücut direnci düşük olan hayvan aşıya karşı antikor üretemez ve koruma sağlanamaz.
- Sterilizasyon ve Enjektör Hijyeni: Her grupta veya mümkünse birkaç hayvanda bir iğne ucu değiştirilmelidir. Kirli ve paslı iğneler, hastalıkları hayvandan hayvana bulaştırır ve enjeksiyon yerinde apse oluşumuna yol açar.
Özetle
Besi çiftliğinde harcanan aşı maliyeti, tek bir dananın ölümünden doğacak zararın yanından bile geçemez. İşletmenizin bölgesel hastalık risk durumuna göre bir aşılama takvimi oluşturmak için mutlaka çiftliğinizden sorumlu veteriner hekim ile koordineli çalışmalı ve yapılan tüm aşıları tarihleriyle birlikte kayıt altına almalısınız.
Mehmet Emin Bey merhaba, aşı maliyetinin tek bir hayvanın ölümünden çok daha ucuz olduğunu çok güzel vurgulamışsınız, elinize sağlık. Ben besi danaları için solunum yolu (zatürre) aşısı yaptırmak istiyorum. Yazınızda hayvanlar ahıra gelmeden 2 hafta önce yapılmasını önermişsiniz. Ancak biz hayvanları doğu illerindeki pazarlardan topluyoruz, orada aşılama imkanımız olmuyor. Hayvanlar kamyondan inip bizim ahıra girdiği ilk gün bu aşıyı vursak koruyuculuk sağlar mı? Nakliye stresindeyken aşı yapmak doğru mudur?
YanıtlaSilSedat Bey merhaba. Toplama danalarda nakliye öncesi aşılama yapmak maalesef pratikte pek mümkün olmuyor. Ancak hayvanların kamyondan indiği ilk gün solunum yolu (BRD) aşısı vurmak kesinlikle büyük bir hatadır. Çünkü yoldan gelen hayvan yoğun nakliye stresi altındadır ve bağışıklık sistemi çökmüştür. Yazımda da belirttiğim gibi, bağışıklığı zayıflamış hayvana aşı yapılırsa vücut antikor üretemez ve aşı boşa gider. En doğrusu; danalar ahıra girdikten sonra ilk 3-4 gün sadece dinlendirilmeli, vitamin ve elektrolit destekleriyle stresi düşürülmelidir. Hayvanlar yem yemeye başlayıp kendini toparladığında, yani ahıra girişlerinin 5. veya 6. gününde solunum aşısını vurmak en yüksek korumayı sağlayacaktır.
SilHocam selamlar, aşıların soğuk zincir altında korunması uyarınız hayati bir detay. Biz ilçe tarımdan veya veteriner klinikten aşıları alıp arabaya koyuyoruz, ahıra gidene kadar bazen 1-2 saat geçiyor. Yazıda +2 ile +8 derece arasında korunmalı demişsiniz. Bu kısa süreli ısınmalar aşının etkisini tamamen yok eder mi? Çiftlikte aşıları normal ev buzdolabının buzluğunda dondurarak saklasak aşının ömrü uzar mı?
YanıtlaSilMurat Bey selamlar. Aşılar canlı veya inaktif biyolojik yapılar olduğu için oda sıcaklığında birkaç saat bile bekleseler içindeki koruyucu organizmalar ölür ve aşı basit bir su haline gelir. Kliniğe giderken yanınızda mutlaka içi buz aküsü dolu küçük bir termos götürmeli ve aşıları doğrudan o buzların arasına koymalısınız. Saklama koşullarında yapılan en büyük hata ise aşıyı dondurmaktır. Aşılar kesinlikle derin dondurucuya veya buzdolabının buzluk kısmına konulup dondurulmamalıdır. Donan aşının protein yapısı bozulur ve hayvana vurulduğunda ağır alerjik reaksiyonlara (anafilaktik şok) yol açabilir. İdeal yer, ev buzdolabının yumurtalık veya sebzelik gibi +2 / +8 derece arası ısıya sahip orta raflarıdır.
SilYazıda Clostridium (çelerme) aşısının ilk dozundan 21 gün sonra rapelinin (ikinci dozunun) mutlaka yapılması gerektiğini belirtmişsiniz. Bizim buralarda bazı besiciler 'Bakanlığın yaptığı şap aşısının da 21 gün sonra ikincisini vurmak lazım, yoksa korumaz' diyorlar. Bakanlığın zorunlu şap aşısı için de bu 21 gün kuralı geçerli mi, yoksa yılda iki kez yapılması yeterli oluyor mu?
YanıtlaSilAhmet Bey Merhaba. Çok doğru bir konuya değinmişsiniz. Bakanlığın dönemsel olarak yürüttüğü rutin şap aşılama kampanyaları (ilkbahar ve sonbahar) halihazırda sürü bağışıklığı olan ergin hayvanlar için yılda iki kez yapıldığında yeterlidir. Ancak ahırınıza ilk defa giren, hayatında hiç şap aşısı vurulmamış genç besi danalarınız varsa, onlara ilk kez vurulan şap aşısından 21-28 gün sonra mutlaka ikinci dozun (rapel) yapılması şarttır. İlk doz sadece ön bağışıklık kurarken, 21 gün sonraki ikinci doz korumayı kalıcı hale getirir. Yani sürüye yeni giren genç hayvanlarda 21 gün kuralı hem çelerme hem de şap aşısı için tam koruma sağlamanın altın anahtarıdır.
Sil