Küçükbaş hayvancılık işletmelerinde yıllık kârlılığın ve büyümenin en temel ölçüsü, anaç başına sütten kesilen kuzu veya oğlak sayısıdır. Üreticinin tüm yıl boyunca harcadığı emeğin ve yem maliyetinin karşılığını alacağı dönem doğum sezonudur. Ancak Türkiye'deki küçükbaş çiftliklerinde yetersiz bakım, hijyen eksikliği ve hatalı yönetim nedeniyle kuzu/oğlak ölüm oranları %15-20'leri bulabilmektedir. Profesyonel bir işletmede bu oranın %5'in altında tutulması gerekir. Bu yazımızda, doğum döneminde alınacak önlemleri ve yavru kayıplarını önlemenin yollarını inceledik.
Doğuma son 1 ay kala anaç hayvanların beslenmesi ve barındırılma şartları değiştirilmelidir.
- Enerji Takviyesi: Gebeliğin son ayında kuzu anne karnında hızla büyür ve işkembeye baskı yapar. Hayvanın yem yeme kapasitesi düşerken enerji ihtiyacı zirveye çıkar. Bu dönemde ikiz veya üçüz taşıyan koyunlar yeterli enerji alamazsa "Gebelik Toksemisi" (ikiz kuzu hastalığı) nedeniyle aniden ölebilir. Rasyona kademeli olarak kaliteli kesif yem ve enerji takviyeleri eklenmelidir.
- Doğum localarının Hazırlanması: Ahır içinde anaçların tek başlarına rahatça doğum yapabileceği, temiz, kuru, rüzgarsız ve dezenfekte edilmiş 1.5 x 1.5 metre ölçülerinde bireysel "doğum locaları" (boksörler) hazırlanmalıdır.
2. Doğum Anı ve İlk Müdahaleler
Doğum başladıktan sonra hayvan uzaktan izlenmeli, ters geliş veya tıkanma gibi bir duraksama olmadıkça sürece hemen müdahale edilerek hayvan strese sokulmamalıdır.
- Solunum Kontrolü: Doğum gerçekleştikten hemen sonra kuzunun burnundaki ve ağzındaki mukus (sıvı) temizlenmelidir. Nefes almakta zorlanan yavruların göğüs kafesine hafifçe masaj yapılmalı veya arka bacaklarından tutularak hafifçe sallanarak ciğerlerindeki suyun boşalması sağlanmalıdır.
- Göbek Başı Dezenfeksiyonu (En Kritik Aşama): Yeni doğan yavrunun göbek kordonu açık bir yara gibidir ve ahırdaki tüm mikroplar buradan vücuda girer. Göbek bağı kesinlikle koparılmamalı, temiz bir makasla kesildikten sonra tentürdiyot veya iyotlu solüsyonlara batırılarak dezenfekte edilmelidir. Bu işlem eklem ilatabı ve kuzu ishallerini doğrudan önler.
3. Ağız Sütü (Kolostrum) Mucizesi
Yeni doğan kuzu ve oğlaklar dünyaya bağışıklık sistemi tamamen savunmasız olarak gelirler. Onları hastalıklara karşı koruyacak antikorlar sadece annenin ilk sütünde (ağız sütü/kolostrum) bulunur.
- Yavrunun doğumdan sonraki ilk 1-2 saat içinde mutlaka annesini emmesi ve ağız sütünü alması sağlanmalıdır. Eğer anne süt vermiyorsa, başka bir hayvandan sağılan taze veya donmuş ağız sütü biberon ya da mide sondası ile yavruya içirilmelidir. Ağız sütünü yeterli alamayan bir kuzunun yaşama şansı çok düşüktür.
4. Kuzu İshalleri ve Septisemi ile Mücadele
Doğumu takip eden ilk haftalarda kuzu kayıplarının en büyük nedeni E.coli ve Salmonella gibi bakterilerin yol açtığı kanlı/beyaz ishaller ile kuzu septisemileridir.
- Aşılama Çözümü: Bu ölümlerin önüne geçmek için en kesin yöntem, anaç koyunları doğuma 1 ay kala kuzu ishallerine ve çelermeye karşı aşılamaktır. Anne aşılandığında, ürettiği antikorlar ağız sütü vasıtasıyla kuzuya geçer ve yavruyu ilk aylarda tamamen korur. Ayrıca doğan yavrulara ilk gün "Kuzu Septisemi Serumu" vurulması koruyuculuğu artırır.
Özetle
Koyunculukta kârlılık, doğan her yavruyu yaşatmaktan geçer. Doğum localarının altını kuru tutmak, göbek bağını ilaçlamak ve ilk saatte ağız sütünü içirmek çok basit ama binlerce liralık kuzu kaybını önleyen altın adımlardır. Doğum sezonunda ahırda 24 saat nöbet tutan ve bu kuralları uygulayan üreticiler, sezon sonunda yüksek kâr marjlarına ulaşırlar.
Mehmet Emin Bey çok değerli bilgiler, elinize sağlık. Geçen doğum sezonunda iki adet üçüz taşıyan şampiyon eke koyunumu doğuma 10 gün kala aniden kaybettim. Ayakları tutmadı, kafasını arkaya doğru büktü ve öldü. Veteriner hekim 'gebelik toksemisi' dedi ama rasyonları gayet iyiydi. Bu hastalık yeme çok yüklenmekten de olur mu, nerede hata yaptık?
YanıtlaSilÇok geçmiş olsun Ahmet Alp Bey, büyük kayıp olmuş. Gebelik toksemisi (ikiz kuzu hastalığı) aslında yeme çok yüklenmekten ziyade, yanlış beslemeden kaynaklanır. Doğuma son 1 ay kala kuzu anne karnında çok büyüdüğü için işkembeyi sıkıştırır ve hayvanın hacimli kaba yemleri (saman vb.) yeme kapasitesi düşer. Hayvan aynı miktarda yem yediğini sanır ama enerji açığı oluşur. Karaciğer bu açığı kapatmak için vücuttaki yağları yakmaya başlar ve ketozis tablosu oluşur. Çözüm: Son 1 ayda saman gibi kalitesiz kaba yemi azaltıp, yonca ve enerji değeri yüksek kesif yem (kuzu büyütme/gebe yemi) oranını kademeli artırmaktır. Hayvan az hacimde çok enerji almalıdır.
SilHocam göbek bağı dezenfeksiyonu için biz yıllardır tentürdiyot kullanıyoruz ama bazı üreticiler iyotlu sprey (mavi sprey) sıkıyor. Siz yazıda tentürdiyot daldırma demişsiniz, sprey sıkmak aynı koruyuculuğu sağlar mı? Bir de ağız sütünü ilk saat veremedik diyelim, 6 saat sonra içirsek bağışıklık hiç mi gelişmez?
YanıtlaSilSelamlar. Mavi sprey yüzeyde kalır, göbek kordonunun içine tam nüfuz etmeyebilir. En doğrusu ufak bir plastik bardağa tentürdiyot koyup göbek kordonunu tamamen içine daldırmaktır; kordonun kuruyup büzüşmesini hızlandırır. Ağız sütü (kolostrum) sorunuza gelirsek: Kuzunun bağırsağındaki antikor emilim gözenekleri doğumdan hemen sonra açıktır ve her geçen saat kapanmaya başlar. 6. saatte emilim kapasitesi yarı yarıya düşer, 24. saatten sonra ise bağırsak antikorları hiç ememez. Bu yüzden ilk 1-2 saat hayati önemdedir. 6 saat sonra verilen süt hiç yoktan iyidir ama koruyuculuğu çok zayıf kalır.
SilBizim ağılda doğumlar şubat sonu gibi başlıyor ve hava buz gibi oluyor. Doğum localarının altına kalın talaş seriyoruz ama idrarla birlikte altlık hemen ıslanıyor. Kuzu ishallerinin (E.coli) önüne geçmek için altlığı kaç günde bir tamamen değiştirmeliyiz? Bir de doğuma 1 ay kala yapılan aşılar gerçekten işe yarıyor mu?
YanıtlaSilMerhaba. Kış doğumlarında altlığı tamamen boşaltmak ağılın içini daha da soğutabilir. Bunun yerine 'altlık kurutma' yöntemini öneririm. Islanan talaşın üzerine her gün taze, kuru saman sererek kalın bir yataklık oluşturun. Doğum localarına kuzu girmeden önce mutlaka tabana toz kireç serpin, kireç nemi emer ve bakterileri öldürür. Anaç koyunlara doğuma 1 ay kala yapılan E.coli ve Clostridium (çelerme) aşıları ise bu işin kesin çözümüdür. Anne aşılandığında ürettiği tüm koruyucu antikorları ağız sütüne aktarır. Kuzu o sütü içtiğinde ilk 2 ay ishal ve septisemiye karşı çelikten bir zırha sahip olur. Kesinlikle ihmal etmeyin.
Sil