Büyükbaş hayvancılıkta kâr veya zarar, daha hayvanı çiftliğe satın alırken belirlenir. Yanlış, hasta veya besi performansına uygun olmayan bir danayı satın almak, aylarca harcayacağınız yem paralarının boşa gitmesine neden olur. Alırken kazanmak ve yüksek günlük canlı ağırlık artışı elde etmek için hayvan seçiminde şu 7 kritik teknik kritere mutlaka dikkat etmelisiniz.
1. Hayvanın Irkı ve Günlük Canlı Ağırlık Artışı (GCAA) Potansiyeli
Besiye alınacak dananın etçi veya kombine bir ırktan ya da bunların melezlerinden olması gerekir. Sütçü yönü ağır basan Holstein (Siyah Alaca) gibi ırkların yemden yararlanma oranı düşüktür ve geç karkas bağlarlar.
Aşağıdaki tablo, ırkların besiye başlangıç performans farklarını açıkça göstermektedir:
| Irk Grubu / Örnekler | Günlük Canlı Ağırlık Artışı (Ortalama) | Yemden Yararlanma Oranı (YYO) | Besi Sonu Karkas Randımanı |
|---|---|---|---|
| Etçi Irklar (Şarole, Limuzin, Angus) | 1.400 - 1.700 gram | Çok Yüksek (Az yemle çok et) | %62 - %65 |
| Kombine Irklar (Simental, Montofon) | 1.200 - 1.400 gram | Yüksek (Dengeli gelişim) | %58 - %61 |
| Sütçü Irklar (Holstein / Siyah Alaca) | 900 - 1.100 gram | Orta (Yemi ete çevirme hızı yavaş) | %50 - %54 |
2. Yaş, Canlı Ağırlık ve Telafi Büyümesi Dengesi
Besi için en ideal başlangıç dönemi, danaların 6 ila 9 aylık olduğu evredir. Bu dönemdeki hayvanların iskelet sistemi hızla gelişmeye müsaittir.
- Kritik Ağırlık: Çiftliğe alınacak danaların ortalama 200-250 kg canlı ağırlıkta olması, besi süresinin optimize edilmesi açısından en doğru tercihtir.
- Telafi Büyümesi (Compensatory Growth) Avantajı: Merada veya yetersiz besleme yapılan işletmelerde hafif zayıf kalmış ama iskelet yapısı güçlü (boylu) danaları tercih edin. Bu hayvanlar çiftliğinizde kaliteli rasyona geçtiğinde "telafi büyümesi" mekanizmasıyla akranlarına göre iki kat daha hızlı kilo alır ve maliyetinizi düşürür.
3. Konformasyon: İskelet Yapısı ve Beden Genişliği Kontrolü
Dananın dış görünüşü (konformasyonu), karkasın ne kadar et tutabileceğini gösteren en net haritadır. Pazarda veya çiftlikte seçim yaparken şu fiziksel hatları arayın:
- Göğüs Kafesi ve Döş: Göğüs kafesi geniş ve derin olmalı. Dar göğüslü hayvanların akciğer kapasitesi küçük olduğundan besi döneminde solunum yolu hastalıklarına yakalanma riski çok yüksektir.
- Sırt ve Kalça: Sırt ve bel hattı düz, gergin olmalıdır. Arkadan bakıldığında kalça kısmı dolgun, "U" veya "V" şeklinde geniş açılı olmalıdır. Bacakları gövdesine göre çok ince veya aşırı uzun olan leylek bacaklı hayvanların besi performansı düşük kalır.
4. Klinik Sağlık Belirtileri ve "Canlı Bakış" Testi
Sağlıklı bir besi danası çevresine karşı duyarlı ve meraklı olmalıdır. Kulakları dik, bakışları parlak olmalı; tüyleri mat değil pürüzsüz, parlak ve yatık durmalıdır.
⚠️ Pazardaki Gizli Tehlike (BRD): Gözlerinde veya burnunda cerahatli (sarı/yeşil) akıntı olan, öksüren, karnından hızlı soluk alıp veren veya sürüden ayrı kafa düşürüp yatan hayvanlar kesinlikle satın alınmamalıdır. Bu belirtiler, sürüye girdiğinde tüm ahırı kırabilecek Sığır Solunum Yolu Hastalığı Kompleksi (BRD) işaretidir.
5. Ayak, Tırnak ve Eklem Sağlığı Muayenesi
Besi hayvanları süreç ilerledikçe 550-600 kg gibi çok yüksek canlı ağırlıklara ulaşacaktır. Bu devasa ağırlığı taşıyacak olan iskelet mekanizmasının kusursuz olması şarttır.
- Hayvanı sert ve düz zeminde yürüterek topallık durumunu kontrol edin.
- Tırnaklarında çatlak, içe doğru büyüme veya taban lezyonu olan danaları eleyin.
- Eklemlerinde (özellikle diz eklemlerinde) şişlik veya kronik yara olan hayvanlar besi sürecinde ağırlaştıkça yemliğe gitmekte zorlanır, hareketsiz kalır ve iştahları kesilerek işletmeye doğrudan zarar yazar.
6. Menşei ve Kritik Aşı Geçmişi Bilgisi
Danaların hangi coğrafi bölgeden ve nasıl bir işletmeden geldiği hayati önem taşır. Nakliye stresi (Shipping Fever), hayvanların bağışıklık sistemini sıfıra indirir.
- Mümkünse aşı takvimi (özellikle Şap, LSD ve Pasteurella/BRD kombin aşıları) düzenli uygulanmış hayvanları seçin.
- Annelerinden yeterli kolostrum (ağız sütü) almamış, bağışıklığı zayıf, göbek kordonu enfeksiyonu geçirmiş (eklemleri büyümüş) hayvanları ucuz olsa bile ahırınıza sokmayın.
7. Mizaç: Sürü Uyumu ve Davranış Özellikleri
Çok agresif, sürekli hırçınlık yapan, yemlikte diğer hayvanları döven veya tam aksine sürüden tamamen dışlanan aşırı ürkek danalar besi ahırındaki sosyal hiyerarşiyi ve huzuru bozar.
- Stres Faktörü: Stres, büyükbaş hayvanlarda kortizol hormonunu artırarak yem tüketimini ve bağışıklığı doğrudan düşürür.
- Sakin tabiatlı, insana aşırı tepki vermeyen ama yem karma vagonunun sesini duyduğunda yemliğe ilk koşan iştahlı danalar, her zaman daha az yemle daha hızlı kilo alır.
Mehmet Emin Bey merhaba, yazı çok doğru bir noktaya parmak basmış, elinize sağlık. Ben genelde hayvan pazarlarından canlı ağırlığı 180-200 kg civarında olan yerli sığır veya Holstein danaları fiyatı ucuz diye topluyordum. Yazınızda etçi ırkların ve melezlerinin daha kârlı olduğunu belirtmişsiniz. Holstein besisinde rasyonu çok güçlü tutsak bile etçi ırklar kadar günlük canlı ağırlık artışı yakalayamaz mıyız? Sütçü ırk besisinde en büyük dezavantajımız ne olur?
YanıtlaSil"Hüseyin Bey merhaba. Holstein (Siyah Alaca) danaları sütçü genetiğe sahip olduğu için yedikleri yemin enerjisini kas (et) yapmaktan ziyade kemik ve iç yağ gelişimine harcarlar. Ne kadar güçlü rasyon verirseniz verin, bir Simental veya Şarole gibi yemi ete dönüştürme oranını (yemden yararlanmayı) yakalayamazlar. Holstein besisinde günlük canlı ağırlık artışı ortalama 900-1100 gramda kalırken, etçi melezlerde bu rakam rahatlıkla 1400-1600 gramı bulur. Ayrıca Holstein'ın karkas et randımanı %50 civarındayken, etçi ırklarda %60'ın üzerindedir. Yani ucuz alırken harcayacağınız ekstra yem faturasıyla aslında zarar etmiş olursunuz.
SilHocam selamlar, doğu illerinden batıya kurbanlık veya besi için dana sevk ederken yaşadığımız en büyük bela nakliye stresi ve peşinden gelen yaygın nakliye hastalığı (shipping fever). Hayvanlar yoldan gelip ahıra girdikten 3-4 gün sonra hemen öksürmeye ve ateşlenmeye başlıyor. Sürüye dahil etmeden önce bu nakliye stresini azaltmak ve solunum yolu hastalıklarını (BRD) önlemek için ilk gün ahırda nasıl bir karantina veya besleme programı uygulamalıyız?
YanıtlaSilMurat Bey selamlar. Nakliye hastalığı (Shipping Fever) uzun yolculuklarda bağışıklığı çöken hayvanların kabusudur. Uzun yoldan gelen danaları doğrudan eski sürünün içine asla salmayın. İlk 10-15 gün ayrı bir karantina bölmesinde tutulmalıdırlar. Ahıra girdikleri ilk gün önlerine kesinlikle ağır kesif yem (arpa, fabrika yemi) koymayın; işkembeleri kilitlenir. İlk gün sadece kaliteli kuru ot, yonca ve temiz su verilmelidir. Suyun içine elektrolit ve vitamin takviyeleri eklemek stresi hızla düşürür. Ayrıca yoldan inen hayvanlara veteriner hekim kontrolünde ilk gün koruyucu uzun etkili (LA) antibiyotik ve bağışıklık güçlendirici aşı/serum uygulaması yapmak solunum yolu enfeksiyonlarını (BRD) başlamadan engeller.
SilYazıda dananın iskelet yapısı ve arkadan bakıldığında kalça dolgunluğu uyarınız çok önemli. Piyasada bazen dış görünüşü çok etli, yuvarlak ve tombul duran ama aslında kemik yapısı (iskeleti) çok dar olan danalar denk geliyor. Bu tarz erken yağlanmış tombul hayvanları ahırda besiye devam ettirdiğimizde neden karkas randımanı düşük çıkıyor? Alırken aldanmamak için iskelet genişliğini tam olarak nasıl tartarız?
YanıtlaSilMerhaba Ahmet Bey. Çok profesyonel bir konuya değinmişsiniz. Bahsettiğiniz hayvanlar halk arasında 'bodur' veya 'erken yaşta yağlanmış' hayvanlardır. Eğer dananın iskelet çatısı (göğüs kafesi genişliği, kürek kemikleri arası mesafe) darsa, o hayvanın et taşıyacak kapasitesi (hacmi) yoktur. Hayvan genetik sınırına erken ulaşır ve kas yerine yağ dokusu biriktirmeye başlar. Yağ ise karkas kesiminde çöpe gider ve randımanı düşürür. Alım yaparken hayvanın boyundan ziyade göğüs derinliğine, ön bacaklarının arasındaki mesafenin genişliğine ve arkadan bakıldığında sağrı (kalça) kemiklerinin birbirine olan uzaklığına bakın. İskeleti geniş olan hayvan, besi sürecinde 600-700 kilolara kadar hiç yağlanmadan sürekli kas üretebilir.
SilHarika bir yazı olmuş, elinize sağlık Mehmet Bey. Alırken kazanmak lafının ne kadar doğru olduğunu bu sektörde bizzat tecrübe etmiş biri olarak söylüyorum. Etçi ırkların yemden yararlanma oranı ile yerli/sütçü ırklar arasındaki farkı rasyonla kapatmaya çalışmak sadece yem fabrikasını zengin ediyor. Ahırına ilk defa dana bağlayacak her üreticinin bu 7 maddeyi çıktı alıp cebine koyması lazım. Başarılarınızın devamını dilerim.
YanıtlaSilEmeğinize sağlık hocam. 7. maddedeki sürü uyumu ve stres faktörü gerçekten çok kritik. İştahı iyi olan ama sürekli hırçınlık yapıp ahırdaki diğer hayvanları rahatsız eden bir iki dana, tüm padoğun yem tüketimini ve huzurunu bozuyor. Canlı ağırlık artışını doğrudan etkileyen bir durum. Hayvan seçerken sadece fiziksel özelliklerine değil, padok içindeki hareketlerine ve sakinliğine de bakmak tecrübeyle sabit büyük bir kazanç sağlıyor. Paylaşım için teşekkürler.
YanıtlaSil