Besi hayvancılığında kârlılığın en temel ölçüsü, bir hayvanın günde kaç gram et tuttuğudur. Günlük Canlı Ağırlık Artışını (GCAA) yukarı çekmek, besi süresini kısaltır ve en büyük gider kalemi olan yem maliyetini doğrudan düşürür. Türkiye şartlarında genetik potansiyeli yüksek bir besi danasının günde ortalama 1.200 ile 1.600 gram arasında kilo alması beklenir. Bu performansın üzerine çıkmak ve işletme verimliliğini maksimuma ulaştırmak için uygulanması gereken bilimsel ve pratik yöntemleri bu rehberde derledik.
1. Besi Dönemlerine Göre Enerji Yoğunluklu Rasyon ve NDF Dengesi
Hayvanların genetik potansiyellerine ulaşabilmesi için rasyonun besin değerleri tam olmalıdır. Sadece tek tip tahıl veya saman vererek yüksek kilo artışı beklemek profesyonel besicilikte yapılan en büyük hatadır.
- Protein ve Nişasta Geçişi: Besinin ilk aylarında kas ve iskelet gelişimi için protein ağırlıklı (HP %14-16), son aylarda ise et tutumu, karkas randımanı ve yağlar arası mermerleşme için enerji (nişasta) ağırlıklı rasyonlar hazırlanmalıdır.
- Kaba Yem / Kesif Yem Oranı: Besi sonuna doğru kaba yem oranı (saman, yonca) azaltılmalı, kesif yem oranı kademeli olarak %80-85 seviyesine çıkarılmalıdır.
- Kritik Sınır (Lif Dengesi): İşkembe sağlığını (rumen pH dengesini) korumak ve akut asidozu önlemek için rasyondaki NDF (Nötr Deterjanda Çözünmeyen Lif) oranı asla %25'in altına düşürülmemelidir. Saman rasyondan tamamen çıkarılmamalı, parçalama boyutu 3-4 cm olarak ayarlanmalıdır.
2. Ad Libitum (Serbest) Yemleme ve Yemlik Yönetimi Standartları
Hayvanların günün her saatinde taze ve temiz yeme ulaşabilmesi gerekir. Öğünlü yemleme, hayvanların yemliğe hücum etmesine, hızlı yem yiyerek işkembe asitliğinin aniden düşmesine yol açar. Bunun yerine Ad Libitum (Serbest) yemleme modeli besi performansını artırır.
- Yem İtme Rutini: Yemliklerin önündeki yemler hayvanlar yedikçe uzaklaşır. Gün içinde yemlerin sık sık (günde en az 5-6 kez) hayvanların önüne doğru itilmesi, kuru madde tüketimini ve dolayısıyla kilo artışını teşvik eder.
- TMR Homojenliği: Günlük rasyon (TMR) tek seferde değil, sabah ve akşam olmak üzere en az ikiye bölünerek taze şekilde dökülmelidir. Karıştırma vagonunun bıçak kalitesi kontrol edilmeli; hayvanın yemi seçmesi (kesif yemi ayıklayıp kaba yemi bırakması) kesinlikle engellenmelidir.
3. Kesintisiz Su Erişimi ve Sıcaklığa Göre Tüketim Tablosu
Büyükbaş hayvanlar tükettikleri her 1 kilogram kuru yem maddesi (KM) için yaklaşık 4 ila 6 litre suya ihtiyaç duyarlar. Su tüketimi %10 azalan bir dananın yem yemesi %20'ye yakın oranda anında durur.
Aşağıdaki tablo, çevre sıcaklığına göre bir besi danasının ihtiyaç duyduğu minimum su miktarını göstermektedir:
| Çevre Sıcaklığı (°C) | 300 kg Bir Dana İçin Günlük Su İhtiyacı (Litre) | 500 kg Bir Dana İçin Günlük Su İhtiyacı (Litre) | Su Yönetimi Püf Noktaları |
|---|---|---|---|
| 10 °C - 15 °C (Normal) | 25 - 35 Litre | 40 - 50 Litre | Suluklar haftada en az iki kez fırçalanarak yosunlardan arındırılmalıdır. |
| 20 °C - 25 °C (Ilık) | 35 - 45 Litre | 55 - 65 Litre | Su debisi yüksek, şamandıralı otomatik suluklar kullanılmalıdır. |
| 30 °C ve Üzeri (Sıcak Stresi) | 55 - 70 Litre | 80 - 100 Litre | Suların aşırı ısınması önlenmeli, gölgelik alanlarda soğuk su sağlanmalıdır. |
4. Hayvan Refahı, Konfor ve Sosyal Hiyerarşi (Stres Yönetimi)
Stres altındaki bir hayvan, rasyondan aldığı enerjiyi et tutmak yerine stres hormonu (kortizol) salgılamaya ve vücut ısısını dengede tutmaya harcar.
- Kuru ve Yumuşak Zemin: Hayvanların yattığı yerlerin kuru olması şarttır. Çamur ve dışkı içinde yatan hayvanlar temiz kalmak ve vücut ısılarını korumak için fazladan enerji harcar. Bu durum günlük canlı ağırlık artışını doğrudan %15 baltalar. Kalın altlık (saman) yönetimi veya kauçuk hayvan yataklıkları konforu zirveye çıkarır.
- Grup Yönetimi ve Padok Yoğunluğu: Ahırlardaki hayvanlar yaş, kilo ve mizaçlarına göre gruplandırılmalıdır. Padok başına düşen hayvan sayısı, yemlik boyu mesafesi (hayvan başına en az 60-70 cm) ile uyumlu olmalıdır. Baskın danaların arasında kalan küçük danalar yemliğe yaklaşamaz ve gelişim geriliği yaşar.
5. Medikal Koruma: Parazit Protokolü ve Erken Revir Yönetimi
Hayvanın yediği yeme ortak olan iç ve dış parazitler (karaciğer kelebekleri, bağırsak kurtları, bitler, keneler) besi performansını %20'ye varan oranlarda düşürür ve yem israfına yol açar.
- Stratejik İlaçlama Takvimi: Çiftliğe yeni giren hayvanlara (karantina döneminde) ve ardından besi ortasında veteriner hekim kontrolünde geniş spektrumlu endektosit (iç-dış parazit) ilaçlamaları mutlak suretle yapılmalıdır.
- Erken Teşhis Kriteri: Hafif de olsa öksürük, burun akıntısı veya topallık gösteren hayvanlar hızla gruptan ayrılıp revire alınmalıdır. Padok içinde tedavi uygulamak sürü stresini artırır. Zamanında müdahale edilmeyen solunum yolu enfeksiyonları (BRD), akciğerde kalıcı hasar bırakarak hayvanın ne kadar yerse yesin kilo almama (gelişmeme) sendromuna girmesine neden olur.
Mehmet Emin Bey merhaba, besi danalarında kilo artışı için rasyon tüyolarınız çok faydalı olmuş, ellerinize sağlık. Yazıda 'Ad Libitum' yani serbest yemleme modelini önermişsiniz, yemlikler hiç boş kalmamalı demişsiniz. Ben şu an öğünlü yemleme yapıyorum, danalar önlerine yem döküldüğünde çok agresif saldırıyorlar. Serbest yemlemeye aniden geçersem hayvanlarda yem çarpması (asidoz) veya aşırı tüketimden dolayı şişme problemi yaşar mıyım? Geçişi nasıl yapmalıyım?
YanıtlaSilHaldun Bey merhaba. Öğünlü yemlemeden serbest (ad libitum) yemlemeye aniden geçerseniz, hayvanlar yemin sürekli önlerinde kalacağını bilmediği için ilk gün aşırı tüketime bağlı olarak akut asidoz (yem çarpması) veya şişme yaşayabilirler. Geçişi kademeli yapmalısınız. Mevcut öğün miktarlarını önce günde 3 veya 4'e çıkarın. Ardından yemliklerin tamamen boş kaldığı o açlık süresini yavaş yavaş kısaltın. Hayvanlar önlerinde her an yem bulmaya alışınca, yem döküldüğünde saldırmayı bırakacak, gün içine yayarak sakin bir şekilde tüketeceklerdir. Bu aşamada rasyondaki saman/yonca gibi kaba yem lif oranını ilk birkaç gün biraz yüksek tutarak işkembeyi sigortaya alabilirsiniz.
SilHocam selamlar, su tüketimi ve suluk hijyeni ile ilgili uyarınız çok doğru. Bizim besi ahırında kışın sular çok soğuk oluyor, hayvanlar suyu sadece yudumlayıp bırakıyorlar. Sırf su soğuk diye danaların yem tüketiminin ve günlük kilo artışının düştüğünü fark ettim. Kış aylarında besi danaları için ideal su sıcaklığı kaç derece olmalı? Ahırdaki otomatik suluklara ısıtıcı rezistans taktırsak bu kilo kaybı sorununu çözebilir miyiz?
YanıtlaSil"Nihat Bey selamlar. Çok doğru bir saha gözlemi yapmışsınız. Besi danaları kışın 4-5 derece gibi çok soğuk suları içtiklerinde işkembe sıcaklığı (normalde 39 derecedir) aniden düşer. Hayvan içtiği suyu içeride ısıtmak için muazzam bir enerji harcar ve üşüdüğü için su içmeyi keser, peşinden de yem yemeyi durdurur. Besi hayvanları için kışın ideal su sıcaklığı 12°C ile 15°C arasında olmalıdır. Otomatik suluklarınıza donmayı önleyen ve suyu bu derecelerde tutan termostatlı ısıtıcı rezistanslar taktırmak, kış aylarındaki günlük canlı ağırlık artışı (GCAA) kayıplarınızı tamamen ortadan kaldıracaktır. Kesinlikle harcanan paraya değen bir otomasyondur.
SilYazıda iç ve dış parazit mücadelesinin canlı ağırlık artışını %20 baltaladığını belirtmişsiniz, bu çok ciddi bir rakam. Ben pazardan yeni aldığım danalara ahıra girer girmez hem tenya-kelebek hapı yutturuyorum hem de sırttan dökme bit-kene ilacı uyguluyorum. Ancak bazı hayvanlarda bu ağır parazit ilaçlarından sonra 2-3 gün durgunluk ve iştahsızlık oluyor. Besi başlangıcında bu ilaçları aynı gün uygulamak hayvanda karaciğer stresine yol açar mı, araya zaman koymalı mıyız?"
YanıtlaSilSefa Bey Merhabalar. Pazardan veya başka çiftlikten yeni gelen danalar zaten nakliye ve yer değişikliği nedeniyle yüksek stres altındadırlar. Bu stresin üzerine aynı gün hem iç parazit (hap/enjeksiyon) hem de dış parazit (sırt çizgisi dökme) ilaçlarını aynı anda yüklemek karaciğeri ve bağışıklığı fazlasıyla yorar, bahsettiğiniz akut iştahsızlığı tetikler. Doğru uygulama sırası şudur: Hayvan ahıra girdiği ilk 3-4 gün sadece dinlendirilmeli, vitamin ve elektrolit desteği almalıdır. 4. gün dış parazit (bit/kene) ilacı dökülmeli, bundan en az 3-4 gün sonra hayvan ahır ortamına tamamen alışınca bağırsak kurtları ve kelebek için iç parazit mücadelesi yapılmalıdır. Zaman yaymak stresi sıfırlayacaktır.
SilMehmet Emin Bey elinize sağlık, besiciliğin altın kurallarını yazmışsınız. Özellikle 4. maddedeki grup yönetimi ve kuru zemin konusunu bizzat yaşayarak tecrübe ettim. Geçen dönem padoğun birinde hafif kilo farkı olan danaları bir arada tutmuştum. Baskın ve büyük olanlar yemliğin başını tutup zayıfları yaklaştırmıyordu. Ne zaman ki kilolarına göre padoğu ayırdım, arkada kalan hayvanların iştahı da kilo alımı da anında düzeldi. Dediğiniz gibi zayıf hayvan yemi göremediği için değil, stresten kilo alamıyor. Çok doğru bir noktaya değinmişsiniz
YanıtlaSil