Y em maliyetleri, büyükbaş besiciliğinde toplam işletme giderlerinin en önemli kalemlerinden biridir. Bu nedenle üreticiler, hayvanların besin madde ihtiyaçlarını karşılamaya devam ederken daha uygun maliyetli alternatif yem hammaddelerinden yararlanmak isteyebilir. Ancak bir hammaddenin kilogram fiyatının düşük olması, her zaman rasyonun daha ekonomik olduğu anlamına gelmez.
Alternatif hammaddeler doğru seçilip rasyona kontrollü şekilde dahil edildiğinde yem maliyetinin yönetilmesine yardımcı olabilir. Buna karşılık hızlı yem değişiklikleri, aşırı miktarda kolay fermente olabilir karbonhidrat kullanımı, yetersiz etkili lif veya hatalı rasyon dengesi rumen ortamını olumsuz etkileyerek rumen asidozu riskini artırabilir. Bu nedenle maliyet düşürme hedefi ile hayvan sağlığı birlikte değerlendirilmelidir.
Alternatif Yem Hammaddesi Nedir?
Alternatif yem hammaddeleri, işletmenin mevcut yem programında kullanılan hammaddelere kısmen veya tamamen alternatif olarak değerlendirilebilen yem kaynaklarıdır. Bunlar tahıllar, yağlı tohum yan ürünleri, sanayi yan ürünleri, baklagiller, farklı kaba yemler veya bölgesel olarak temin edilebilen diğer yem kaynakları olabilir.
Burada temel amaç yalnızca daha ucuz bir ürün bulmak değildir. Asıl amaç, hayvanın ihtiyaç duyduğu besin maddelerini ve uygun rumen koşullarını koruyarak birim canlı ağırlık artışının maliyetini mümkün olduğunca düşürmektir.
Yem Maliyetini Düşürürken Nelere Bakılmalı?
Büyükbaş Besisinde Değerlendirilebilecek Alternatif Hammaddeler
İşletmenin bulunduğu bölgeye ve piyasadaki yem kaynaklarına göre farklı alternatifler değerlendirilebilir. Ancak her ürünün besin madde içeriği aynı olmadığı için hammaddeler birbirinin kilogram bazında doğrudan eşdeğeri kabul edilmemelidir.
1. Buğday ve Arpa
Buğday ve arpa, enerji sağlamak amacıyla rasyonlarda değerlendirilebilen tahıllardır. Ancak nişasta içeriği ve rumende parçalanma özellikleri nedeniyle kullanım miktarı ve rasyonun diğer bileşenleri önemlidir. Özellikle yüksek miktarda hızlı fermente olabilir karbonhidrat içeren yemlerin kontrolsüz şekilde artırılması rumen pH'sının düşmesine ve asidoz riskinin yükselmesine katkıda bulunabilir.
2. Mısır ve Mısır Yan Ürünleri
Mısır, özellikle enerji yoğun rasyonlarda önemli bir yem hammaddesidir. Bunun yanında işletmenin bulunduğu yere ve tedarik imkanlarına bağlı olarak bazı mısır yan ürünleri de değerlendirilebilir. Ancak ürünler arasında kuru madde, nişasta, protein, yağ ve lif bakımından önemli farklılıklar bulunabileceğinden ürünün analiz sonuçları dikkate alınmalıdır.
3. Kepek ve Tahıl Yan Ürünleri
Buğday kepeği ve benzeri yan ürünler, rasyonun yapısına göre değerlendirilebilen yem kaynaklarıdır. Ancak bunların kullanım amacı yalnızca “ucuz yem” sağlamak olarak görülmemelidir. Kuru madde, protein, fosfor ve lif gibi özellikleri dikkate alınarak rasyonun tamamı içerisinde değerlendirilmelidir.
4. Şeker Pancarı Posası ve Benzeri Yan Ürünler
Şeker üretimi ve diğer tarımsal sanayi süreçlerinden elde edilen bazı yan ürünler uygun koşullarda büyükbaş rasyonlarında değerlendirilebilir. Özellikle yaş ürünlerde su oranının yüksek olması nedeniyle fiyat karşılaştırması kuru madde üzerinden yapılmalıdır.
5. Bira Posası ve Diğer İşletme Yan Ürünleri
Bölgesel olarak bulunabilen bira posası veya benzeri yan ürünler protein, lif ve enerji özellikleri nedeniyle bazı rasyonlarda değerlendirilebilir. Ancak yaş ürünlerin hızlı bozulabilmesi, depolama koşulları ve ürünün besin değerindeki değişkenlik dikkate alınmalıdır.
Ucuz Yem ile Ekonomik Yem Aynı Şey Değildir
Örneğin su oranı yüksek bir yan ürün kilogram başına çok ucuz görünebilir. Fakat ürünün önemli bir kısmı sudan oluşuyorsa hayvana sağlanan kuru madde miktarı beklenenden düşük olabilir. Benzer şekilde protein veya enerji açısından yetersiz bir hammaddenin ucuz olması, rasyonun başka hammaddelerle dengelenmesini gerektirebilir.
Bu nedenle üreticinin asıl takip etmesi gereken değerlerden biri birim canlı ağırlık artışının yem maliyetidir. Daha ucuz görünen bir rasyon, hayvanların günlük canlı ağırlık artışını düşürüyorsa işletme açısından beklenen tasarrufu sağlamayabilir.
Asidoz Nedir?
Asidoz, rumendeki fermantasyon dengesinin bozulması ve rumen pH'sının normal seviyelerin altına düşmesiyle ilişkilendirilen bir sindirim sistemi problemidir. Özellikle yüksek miktarda kolay fermente olabilir karbonhidrat içeren rasyonlar, yetersiz etkili lif, yemleme hataları ve rasyonun kısa sürede değiştirilmesi risk oluşturabilir.
Asidozun şiddeti ve klinik görünümü değişebilir. Bazı hayvanlarda belirgin belirtiler görülürken bazı işletmelerde daha sinsi seyreden subakut rumen asidozu (SARA) performans kaybı ve sürü problemleriyle kendini gösterebilir.
Asidozun Başlıca Risk Faktörleri
- Rasyonda kolay fermente olabilir karbonhidratların aşırı veya kontrolsüz kullanılması
- Yeterli fiziksel etkili lif bulunmaması
- Yemin çok hızlı tüketilmesine neden olan yemleme yönetimi sorunları
- Rasyonun kısa sürede değiştirilmesi
- Yem seçimi ve karma rasyonun homojen olmaması
- Yemlikte uzun süre yem bulunmaması ve ardından aşırı tüketim
- Yem hammaddelerindeki kalite veya kuru madde değişikliklerinin dikkate alınmaması
- Hayvanların aşırı yoğunluk ve stres altında bulunması
Asidoz Belirtileri Nelerdir?
Asidoz şüphesinde tek bir belirtiye bakarak kesin tanı koymak doğru değildir. İşletmede aşağıdaki bulguların görülmesi veteriner hekim tarafından değerlendirme yapılmasını gerektirebilir:
- Yem tüketiminde azalma veya yem tüketiminde belirgin dalgalanmalar
- Geviş getirme davranışında azalma
- Dışkının kıvamında ve görünümünde değişiklikler
- Canlı ağırlık artışının beklenenden düşük olması
- Topallık ve sürüde ayak problemlerinin artması
- Genel performans düşüşü
- Ağır vakalarda belirgin halsizlik ve sistemik hastalık bulguları
Alternatif Hammaddeler Asidoz Riskini Artırabilir mi?
Evet, ancak sorun alternatif hammaddenin kendisinden çok rasyon içerisindeki kullanım şekli olabilir. Örneğin yüksek miktarda hızlı fermente olabilir karbonhidrat sağlayan bir hammaddenin mevcut rasyona bir anda eklenmesi, rumen fermantasyon dengesini bozabilir.
Bu nedenle yeni bir yem hammaddesine geçerken yalnızca “bu ürün daha ucuz” denilerek karar verilmemelidir. Ürünün kuru maddesi ve besin değeri incelenmeli, mevcut rasyonla birlikte değerlendirilmelidir. Değişiklikler kontrollü yapılmalı ve hayvanların yem tüketimi, geviş getirmesi, dışkı yapısı ve genel performansı yakından izlenmelidir.
Asidozdan Korunmak İçin 10 Temel Kural
- Rasyonu bir anda değiştirmeyin. Yeni yem hammaddelerine geçiş kontrollü planlanmalıdır.
- Yeterli etkili lif sağlayın. Kaba yem kalitesi ve fiziksel yapısı önemlidir.
- Kolay fermente olabilir karbonhidratları kontrol edin.
- Yemlik yönetimini düzenli tutun. Uzun süre aç kalan hayvanların bir anda aşırı yem tüketmesi önlenmelidir.
- Rasyonu homojen hazırlayın. Hayvanların sadece konsantre yemleri seçmesine izin verecek yemleme koşullarından kaçınılmalıdır.
- Kuru madde değişimlerini takip edin. Özellikle yaş yan ürünlerde su oranındaki değişiklikler önemlidir.
- Yem kalitesini kontrol edin. Küflü, bozulmuş veya şüpheli yemler kullanılmamalıdır.
- Temiz ve yeterli su sağlayın.
- Hayvanları düzenli gözlemleyin. Yem tüketimi, geviş getirme ve dışkı değişiklikleri erken uyarı sağlayabilir.
- Rasyon değişikliklerini uzman kontrolünde yapın. Özellikle yüksek verimli veya yoğun beslenen hayvanlarda profesyonel değerlendirme önemlidir.
Alternatif Yem Hammaddesi Kullanırken Kontrol Listesi
Ne Zaman Veteriner Hekime Başvurulmalı?
Bir veya birden fazla hayvanda belirgin iştahsızlık, ciddi halsizlik, şiddetli ishal, ani performans kaybı, belirgin solunum güçlüğü, topallık, ateş veya sürü içerisinde kısa sürede çok sayıda hayvanı etkileyen belirtiler görülüyorsa veteriner hekim değerlendirmesi geciktirilmemelidir.
Özellikle bulaşıcı hastalık ihtimali bulunan durumlarda hasta veya şüpheli hayvanların diğer hayvanlarla temasının azaltılması, işletmeye hayvan giriş-çıkışının kontrol edilmesi ve yetkili veteriner hekime bilgi verilmesi önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
En ucuz yem hammaddesi hangisidir?
Tek bir hammadde için her işletmede geçerli “en ucuz” veya “en ekonomik” ürün yoktur. Fiyat; kuru madde, besin değeri, taşıma, depolama kayıpları ve rasyondaki kullanım şekliyle birlikte değerlendirilmelidir.
Asidoz sadece fazla kesif yem verilmesinden mi kaynaklanır?
Hayır. Rasyonun toplam yapısı, etkili lif miktarı, yemleme yönetimi, yem tüketimindeki dalgalanmalar ve rasyon değişiklikleri de önemlidir. Bu nedenle asidoz riski bütün rasyon ve işletme yönetimi birlikte değerlendirilerek ele alınmalıdır.
Alternatif yem kullanırken rasyon bir anda değiştirilebilir mi?
Genellikle ani değişikliklerden kaçınılmalıdır. Yeni hammaddenin besin değeri ve rasyon üzerindeki etkisi değerlendirilerek kontrollü bir geçiş planlanması daha güvenlidir.
Asidoz görülen hayvana evde müdahale edilir mi?
Asidoz şüphesinde uygulanacak tedavi vakaya göre değişebilir. Hastalığın şiddeti ve nedeninin belirlenmesi gerektiğinden, özellikle belirgin klinik bulgular bulunan hayvanlarda veteriner hekim tarafından değerlendirme yapılmalıdır.
Ah be hocam, bu yazı keşke daha önce karşıma çıksaydı. Hayvanlar hızlı et tutsun diye samanla yoncayı iyice kıstık, önlerine arpa kırmasını doldurduk. Hayvanların 2 tanesi durup dururken yemden kesildi, arkasından köpüklü köpüklü pislediler. Sonra da topallık başladı, hayvanlar ayağa kalkamaz oldu. Meğer asidoz etmişiz hayvanları bilmeden. Neyse ki veteriner erken müdahale etti de kurtardık. Şimdi dediğiniz gibi yem sodasını hiç eksik etmiyorum. Üretici ortaklar sakın samanı un gibi yapmayın, faturası ağır oluyor.
YanıtlaSilMehmet Emin Bey merhaba. Yazı için teşekkürler, tam aradığım reçete olmuş. Bizim bu bölgede bonkalite bulmak bazen zor oluyor, onun yerine rasyondaki arpa ezmesini 1 kilo daha artırsam işkembe asidozu riskini çok yükseltir miyim? Cevabınız için şimdiden çok sağ olun.
YanıtlaSilVe aleyküm selam Doğukan kardeşim, bereketli olsun inşallah. Çok güzel ve yerinde bir soru sormuşsun, tam da sahanın gerçeği bu.
SilBak şimdi kardeşim, bonkalite bulamadığın yerde "Aman arpayı artırayım, yerini doldursun" dersen işte orası tam asidoz tuzağı olur. Bonkalite dediğimiz hammadde unsu, nişastalı eyvallah ama işkembede arpa kadar hızlı yanmaz, hızlı fermente olmaz. Arpa ezmesi rasyonun lokomotifidir ama doğrudan 1 kilo daha yüklenirsen işkembenin asit dengesini (pH) birden aşağıya çekersin. Hele ki kaba yem boyun kısaysa, hayvanı ertesi gün topallarken bulursun Allah muhafaza.
Sana sahadan pratik bir çözüm söyleyeyim: Bonkalite bulamadığın dönemde arpayı pat diye 1 kilo artırmak yerine, rasyondaki melaslı kuru pancar küspesini yarım kilo kadar artır, arpayı da en fazla yarım kilo artır. Pancar küspesinin lif yapısı (pektin) işkembeyi yormaz, salya salgısını artırır. Bir de rasyondaki o 100 gram yem sodasını sakın ola ihmal etme, o senin ahırının sigortasıdır. Hayvanların geviş getirmesini her gün gözünle say, dakikada en az 40-50 kere çene vuruyorlarsa korkma yola devam et. Gözlerinden öpüyorum, işin gücün rast gitsin.