Kümes hayvancılığında üreticilerin karşılaştığı en önemli risklerden biri bulaşıcı kanatlı hastalıklarıdır. Tavuklar solunum ve sindirim sistemi enfeksiyonlarına karşı duyarlıdır. Kümese giren bir hastalık etkeni sürüde hızla yayılabilir, ciddi ölümlere ve verim kayıplarına yol açabilir. Hastalık yayıldıktan sonra müdahale hem masraflıdır hem de her hastalıkta sonuç vermez. Bu yüzden asıl ağırlık korunmaya, yani biyogüvenliğe ve düzenli sürü takibine verilmelidir.
Bu rehberde en sık görülen hastalıkların belirtilerini, kümeste alınabilecek biyogüvenlik önlemlerini ve ne zaman veteriner hekime başvurulması gerektiğini anlatıyoruz. Biyogüvenlik bölümünü, Tarım ve Orman Bakanlığı'nın ticari kanatlı işletmeler için yayımladığı biyogüvenlik tebliğini esas alarak hazırladık.
Önemli: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Teşhis koymaz, ilaç veya doz önerisi vermez. Solunum, sindirim gibi belirtiler birçok hastalıkta benzerdir; kesin tanı muayene ve laboratuvar incelemesiyle konur. Hastalıktan şüphelendiğinizde mutlaka veteriner hekime başvurun.
1. Kümeslerde Sık Görülen Kanatlı Hastalıkları
Aşağıdaki hastalıkların belirtilerini bilmek, sürüde bir sorun olduğunu erken fark etmenize yardımcı olur. Belirtiler tek başına teşhis koymaya yetmez; her belirti için önce veteriner hekime danışın.
A) Yalancı Veba (Newcastle Hastalığı)
Virüs kaynaklı, çok bulaşıcı bir hastalıktır. Aşısız sürülerde çok yüksek ölümlere yol açabilir.
- Tipik belirtiler: Yeşilimsi-beyaz sulu ishal, hırıltılı solunum, boynun geriye veya yana bükülmesi gibi sinirsel belirtiler ve yumurta veriminde ani düşüş.
- Ne yapmalı: Virüse karşı özel bir tedavi yoktur. Korunma, veteriner hekimin sürüye ve bölgeye göre hazırladığı aşı programı ile biyogüvenlik önlemlerine dayanır. Şüphe halinde hasta görünen hayvanları ayırın, kümesler arasında geçiş yapmayın ve derhal işletmenin sorumlu veteriner hekimine, yoksa il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğüne haber verin.
B) Kronik Solunum Yolu Hastalığı (CRD - Mycoplasma)
Bakteriyel bir enfeksiyondur. Yetersiz havalandırma, yüksek amonyak, toz ve nem gibi stres etkenleri hastalığı tetikleyebilir.
- Tipik belirtiler: Göz ve burun akıntısı, yüzde şişlik, hırıltılı nefes alma ve sık hapşırma sesi.
- Ne yapmalı: Kümes içi havalandırmayı ve amonyak düzeyini kontrol edin. Hayvanların üzerine doğrudan cereyan yapmadan hava değişimini sağlayın. Solunum belirtileri Newcastle ve kuş gribi dahil birçok hastalıkta görülebildiği için tanı ve tedavi kararını veteriner hekim vermelidir.
C) Koksidiyoz (Kanlı İshal)
Eimeria adlı parazitlerin yol açtığı bir sindirim sistemi hastalığıdır. Nemli ve ıslak altlıkta risk artar.
- Tipik belirtiler: Tüylerin kabarması ve hayvanın büzüşerek oturması, kanlı veya koyu kahverengi dışkı, yem tüketiminin azalması ve hızlı zayıflama.
- Ne yapmalı: Altlığı kuru tutun, suluk sızıntılarını giderin, aşırı kalabalıktan kaçının. Koruma ve tedavi programını veteriner hekim belirler.
Hemen veteriner hekime haber verilmesi gereken durumlar
- Kısa sürede birden fazla hayvanda ölüm veya hastalık belirtisi
- Nedeni belli olmayan ölümler
- Yem ve su tüketiminde ani düşüş, yumurta veriminde birden azalma
- Sinirsel belirtiler (boyun bükülmesi, dönme, felç)
2. Kümes Biyogüvenliği: Mikropları Dışarıda Tutma Yöntemleri
Biyogüvenlik, hastalık etkenlerinin işletmeye girmesini ve sürü içinde yayılmasını engelleyen önlemlerin tamamıdır. Doğru uygulandığında hastalık riskini ve buna bağlı tedavi ihtiyacını azaltmaya yardımcı olur; ancak hastalıkları tamamen ortadan kaldırmaz.
Bu kurallar kimleri bağlar?
Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2025/33 sayılı Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliği 31.01.2026 tarihli Resmî Gazete'de (sayı 33154) yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Tebliğin kapsamı şöyledir:
- 350 adet ve üzeri yumurtacı tavuk
- 500 adet ve üzeri etlik tavuk
- 200 adet ve üzeri hindi, ördek, kaz ve bıldırcın
- 20 adet ve üzeri devekuşu
bulunan işletmeler tebliğ kapsamındadır. Daha küçük aile kümeslerinin tebliğe uyma zorunluluğu yoktur, ancak aşağıdaki önlemler ölçeğe uygun biçimde küçük kümesler için de faydalıdır. Kendi durumunuzu il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğünden teyit edebilirsiniz.
Biyogüvenlik kontrol listesi
| Alan | Yapılması gerekenler |
|---|---|
| İşletme sınırı ve girişi | Tebliğ ticari işletmeler için en az 150 cm yüksekliğinde sağlam tel örgü veya çit ister ve bunun en az 50 cm duvarla desteklenmesini öngörür. Giriş kapısı sürekli kilitli tutulur, "Biyogüvenlik Alanı, İzinsiz Girilmez" levhası bulunur. |
| Personel | İşletmede özel çalışma kıyafeti ve çizme giyilir, kümes içinde ve dışında farklı çizme kullanılır. Kümese girerken eller deterjanlı suyla yıkanıp dezenfekte edilir. Çalışanların başka hayvancılık işletmelerini ziyaret etmemesi ve evde kanatlı beslememesi istenir. |
| Ziyaretçi ve araç | Teknik personel ve resmî görevliler dışında çevre işletmelerden ziyaretçi kabul edilmez. Ziyaretçiler ve araçlar kayıt altına alınır. Araç girişi zorunluysa önce çamur ve dışkı gibi organik kirler temizlenir, ardından dezenfektan temas süresine uyularak dezenfeksiyon yapılır. |
| Ayak dezenfeksiyonu | Kümes girişlerinde ayak dezenfektan kapları bulunur, sürekli kontrol edilir ve belirli aralıklarla temizlenir. Kirlenmiş ve eskimiş dezenfektan etkisini kaybedeceği için kapları düzenli yenilemek gerekir. Dezenfektan seçimi ve seyreltme oranı için veteriner hekime ve ürün etiketine başvurun. |
| Yabani kuş ve kemirgen | Kümeslere yabani kuş girişini engelleyecek önlemler (kuş teli gibi) alınır. Yabani kuşları çekecek yem, atık, dışkı ve su birikintileri bırakılmaz. Açık sistemde gezinti alanının üstü tel veya ağla kapatılır. Kemirgen hareketliliği yıl boyunca izlenir, kümes çevresi betonla çevrilir, çatlaklar onarılır. |
| Diğer hayvanlar | İşletmede yetiştirilen tür dışında kanatlı, büyükbaş, küçükbaş, kedi gibi hayvanlar bulundurulmaz. Yalnızca güvenlik amaçlı, sürekli bağlı sınırlı sayıda köpeğe izin verilir. |
| Ölü hayvan yönetimi | Ölü hayvanlar için uygun büyüklükte ölü imha çukuru veya yakma fırını bulunur. Çukur, içme suyu ve yem depolarından uzakta, kemirgen girişine kapalı ve kapaklı olmalıdır. |
| Yem ve su | Yem, kemirgen ve yabani kuşların giremeyeceği kapalı alanlarda saklanır. Su depoları dezenfekte edilebilir yapıda olmalı, kullanılan suyun analizi yılda en az bir kez yaptırılmalıdır. |
| Ekipman | Ekipman ve malzeme başka işletmelerle paylaşılmaz. Ekipman düzenli olarak temizlenir ve dezenfekte edilir. Palet ve kasalar kolay dezenfekte edilebilen (plastik, metal) malzemeden olmalıdır. |
Boşalt-doldur uygulaması ve kümes temizliği
Aynı kümeste farklı yaş gruplarını karıştırmak, hastalık etkenlerinin kuşaktan kuşağa geçmesini kolaylaştırır. Tebliğe göre bir kümeste bulunan hayvanların yaş farkı en fazla 7 gün olmalıdır.
Üretim dönemi bittiğinde kümeste canlı hayvan bırakılmaz ve şu adımlar uygulanır:
- Altlık çıkarılır, kaba pislikler kazınıp süpürülür.
- Tüm yüzeyler tazyikli su ve deterjanla yıkanır.
- Kümes kurumaya bırakılır, ardından dezenfeksiyon yapılır. Fan, kapı çevresi ve ulaşılması zor yerlere özellikle dikkat edilir.
- Yemlik ve suluklar yıkanıp dezenfekte edilir.
İki üretim dönemi arasında hastalık çıkmamışsa temizlik ve dezenfeksiyon süresi tebliğe göre etlik işletmelerde en az 10 gün (altlığın kurumasına bağlı olarak), yumurtacı işletmelerde en az 21 gündür. Hastalık çıkan kümeslerde altlık, uzaklaştırılmadan önce uygun dezenfektanlarla işlem görmeli ve süreç veteriner hekimin yönlendirmesiyle yürütülmelidir. Gübre işletme içinde depolanmamalı, güvenli şekilde uzaklaştırılmalıdır.
Kayıt tutmanın önemi
💡 Günlük kayıt tutun: Tebliğ, ticari işletmelerden günlük ölü sayısını, yem ve su tüketimini, yumurta verimini (etlikte haftalık canlı ağırlık artışını) kaydeden bir kümes kartı tutmasını ister. Küçük kümeste de bu kayıtları tutmak, sorunu ilk günlerde fark etmenizi sağlar. Ani bir değişiklik (ölüm artışı, yem tüketiminde düşüş) hastalığın ilk işareti olabilir.
Hastalık bildirimi
Tebliğ kapsamındaki işletmelerde hastalık şüphesi olan kanatlılar derhal işletmenin sorumlu veteriner hekimine, yoksa il veya ilçe müdürlüğüne bildirilir. Bulaşıcı hastalığı veya sebebi belli olmayan ölümleri bildirmeyenlere yaptırım uygulanabilir. Şüpheli alanlarla temas en aza indirilir ve bu alanlara giriş çıkış sınırlandırılır.
3. İç ve Dış Parazit Kontrolü: Kırmızı Kümes Biti
Kırmızı kümes biti tavukların kanını emen bir dış parazittir. Yoğun bulaşmada hayvanlarda huzursuzluk, kansızlık (anemi), yıpranma ve yumurta veriminde düşüş görülebilir.
- Nasıl fark edilir? Bitler gündüz tünek ve folluk çatlaklarında saklanır, geceleri hayvanlara saldırır. Akşam veya gece el feneriyle tünek altlarını, folluk çevresini ve çatlakları kontrol etmek erken tespite yardımcı olur.
- Kümes düzeni: Çatlak ve yarıklar onarılır, tünek ve folluklar sık aralıklarla temizlenir, altlık kuru tutulur. Bit gizlenebilecek yerler azaltılır.
- İlaçlama: Kullanılacak ürünün ruhsatlı olması, ne zaman ve nasıl uygulanacağı, uygulama sırasında hayvanların kümeste bulunup bulunmayacağı ürün etiketine ve veteriner hekimin önerisine göre belirlenmelidir. Bu yazıda ürün, doz veya uygulama sıklığı önerilmemektedir.
- Kum banyosu: Kuru, temiz toprak veya kum bulunan bir alan, tavukların doğal davranışı olan toz banyosuna imkân verir. Bu tek başına bit kontrolü sağlayacağı anlamına gelmez; bulaşma varsa veteriner hekime danışın. Kükürt gibi katkı maddelerinin güvenliği ve etkisi konusunda da veteriner hekimin görüşünü alın.
Özet: Kümes Sağlığı ve İlk Müdahale Tablosu
| Gözlemlenen belirti | Akla gelebilecek nedenler (kesin tanı değildir) | İlk yapılacak |
|---|---|---|
| Yeşil sulu ishal, boyun bükülmesi, ani verim düşüşü | Yalancı veba (Newcastle) dahil birden fazla hastalık | Hasta hayvanları ayır, kümesler arası geçişi kes, hemen veteriner hekime/il-ilçe müdürlüğüne haber ver |
| Göz ve burun akıntısı, yüz şişliği, hırıltı | CRD, diğer solunum hastalıkları, kötü hava kalitesi | Havalandırmayı ve amonyağı kontrol et, cereyanı önle, veteriner hekime danış |
| Kanlı veya koyu dışkı, büzüşme, yemden kesilme | Koksidiyoz, diğer sindirim sistemi hastalıkları | Islak altlığın kaynağını gider, altlığı kuru tut, veteriner hekime danış |
| Sürekli kaşınma, huzursuzluk, halsizlik, solgun ibik | Kırmızı kümes biti ve diğer dış parazitler | Gece tünek ve folluk çevresini kontrol et, kümes düzenini iyileştir, veteriner önerisiyle ruhsatlı ürün kullan |
Sonuç
Kümes sağlığında en etkili yaklaşım, hastalık çıktıktan sonra ilaçla uğraşmak yerine hastalığın kümese girmesini ve yayılmasını önlemektir. Giriş çıkış kontrolü, temiz kıyafet ve ekipman, yabani kuş ve kemirgen kontrolü, kuru ve iyi havalandırılan kümes, boşalt-doldur düzeni ve günlük kayıt bu yaklaşımın temelidir. Şüpheli bir durumda vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurun; ilaç ve aşı programlarını yalnızca veteriner hekim belirlemelidir.
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı. Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2025/33). Resmî Gazete, 31.01.2026, sayı 33154. Tebliğ metni
- Tarım ve Orman Bakanlığı. Biyogüvenlik ve Hastalıklardan Korunma (tavukçuluk rehberi). PDF
Hiç yorum yok