Son Yazılar

Besi Çiftliği'nde büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık, hayvan besleme, hayvan sağlığı, arıcılık ve çiftlik yönetimi konularında yayınlanan son yazıları ve güncel bilgileri takip edebilirsiniz.

Kanatlı Hastalıkları ve Kümes Biyogüvenlik Önlemleri

Kümes hayvancılığında üreticilerin karşılaştığı en önemli risklerden biri bulaşıcı kanatlı hastalıklarıdır. Tavuklar özellikle solunum ve sindirim sistemi hastalıklarına karşı hassastır. Kümese giren bir hastalık etkeni sürü içinde hızla yayılabilir ve ciddi ölümlere, verim kayıplarına ve ekonomik zararlara neden olabilir. Hastalık ortaya çıktıktan sonra müdahale hem daha maliyetli olabilir hem de her durumda istenen sonucu vermeyebilir. Bu nedenle kümes yönetiminde asıl öncelik hastalıkları önlemeye, yani biyogüvenliğe ve düzenli sürü takibine verilmelidir.

Bu yazıda kümeslerde sık karşılaşılan bazı kanatlı hastalıklarının belirtilerini, alınabilecek biyogüvenlik önlemlerini ve hangi durumlarda veteriner hekime başvurulması gerektiğini ele alıyoruz. Biyogüvenlik bölümünde ise ticari kanatlı işletmeleri için yürürlükte bulunan ilgili mevzuatın temel başlıkları esas alınmıştır.

⚠️ Önemli veteriner ve yasal uyarı: Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Teşhis, veteriner hekim muayenesinin veya laboratuvar incelemesinin yerine geçmez. Solunum, sindirim ve sinir sistemi belirtileri birçok farklı hastalıkta görülebilir. Hastalık şüphesi, ani ölümler veya sürüde hızlı verim kaybı görülmesi durumunda vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurulmalıdır.

Aşılama, ilaç kullanımı, parazit mücadelesi, dezenfeksiyon ve diğer veteriner sağlık uygulamaları; işletmenin sağlık durumuna, kullanılan ürünün ruhsatına ve ürün etiketindeki talimatlara göre değerlendirilmelidir. Bu yazıda herhangi bir ilaç, doz veya tedavi protokolü önerilmemektedir.

Ticari kanatlı işletmelerinde biyogüvenlik, kayıt, hastalık bildirimi, işletme giriş-çıkışları, ölü hayvan ve gübre yönetimi gibi uygulamalar yürürlükteki mevzuata tabidir. Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2025/33) 31.01.2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir. İşletmenizin kapasitesi ve faaliyet türüne göre güncel yükümlülükleri İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden teyit edin.

Kanatlı hastalıkları ve kümes biyogüvenliği

1. Kümeslerde Sık Görülen Kanatlı Hastalıkları

Aşağıdaki hastalıkların belirtilerini bilmek, sürüde ortaya çıkan sorunları erken fark etmeye yardımcı olabilir. Ancak belirtiler tek başına kesin teşhis anlamına gelmez. Benzer belirtiler farklı hastalıklarda da görülebileceği için şüpheli durumlarda veteriner hekim değerlendirmesi gerekir.

A) Yalancı Veba (Newcastle Hastalığı)

Newcastle hastalığı virüs kaynaklı ve bulaşıcılığı yüksek bir kanatlı hastalığıdır. Özellikle korunması yetersiz sürülerde ciddi hastalık ve ölümlere neden olabilir.

  • Tipik belirtiler: Yeşilimsi-beyaz sulu dışkı, solunum güçlüğü veya hırıltı, boynun geriye ya da yana bükülmesi gibi sinirsel belirtiler ve yumurta veriminde ani düşüş görülebilir.
  • Ne yapılmalı? Newcastle hastalığında uygulanacak kontrol ve aşılama programı işletmenin durumuna ve bölgesel koşullara göre veteriner hekim tarafından belirlenmelidir. Hastalık şüphesi varsa hasta görünen hayvanların diğerlerinden ayrılması, kümesler arası hareketin sınırlandırılması ve vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurulması önemlidir. Gerekli durumlarda ilgili resmi veteriner birimleriyle iletişime geçilmelidir.

B) Kronik Solunum Yolu Hastalığı (CRD - Mycoplasma)

Mycoplasma kaynaklı solunum yolu enfeksiyonları, özellikle yetersiz havalandırma, yüksek amonyak, toz, yoğunluk ve diğer stres faktörleriyle birlikte sürü sağlığını olumsuz etkileyebilir.

  • Tipik belirtiler: Göz ve burun akıntısı, yüzde şişlik, hırıltılı solunum ve sık hapşırma görülebilir.
  • Ne yapılmalı? Kümesin havalandırması ve hava kalitesi kontrol edilmelidir. Hayvanların üzerine doğrudan cereyan vermeden yeterli hava değişimi sağlanmalıdır. Solunum belirtileri Newcastle hastalığı ve kuş gribi gibi farklı hastalıklarda da görülebileceğinden tanı ve tedavi kararı veteriner hekim tarafından verilmelidir.

C) Koksidiyoz (Kanlı İshal)

Koksidiyoz, Eimeria türü parazitlerin neden olduğu önemli bir bağırsak hastalığıdır. Özellikle nemli altlık, yüksek yoğunluk ve kötü kümes yönetimi riskin artmasına katkıda bulunabilir.

  • Tipik belirtiler: Tüylerin kabarması, büzüşerek oturma, kanlı veya koyu renkli dışkı, yem tüketiminin azalması ve hızlı kondisyon kaybı görülebilir.
  • Ne yapılmalı? Altlık mümkün olduğunca kuru tutulmalı, suluklardaki sızıntılar giderilmeli ve aşırı hayvan yoğunluğundan kaçınılmalıdır. Koruma ve tedavi programı veteriner hekim tarafından işletmenin durumuna göre belirlenmelidir.
Kümeste kanatlı hastalıkları ve biyogüvenlik önlemleri

Hemen Veteriner Hekime Başvurulması Gereken Durumlar

  • Kısa sürede birden fazla hayvanda ölüm veya belirgin hastalık belirtileri görülmesi
  • Nedeni açıklanamayan ani ölümler
  • Yem ve su tüketiminde ani düşüş veya yumurta veriminde belirgin azalma
  • Boyun bükülmesi, dönme veya felç gibi sinirsel belirtiler
  • Sürü içinde kısa sürede yayılan solunum ya da sindirim sistemi belirtileri

2. Kümes Biyogüvenliği: Hastalık Etkenlerini İşletmeden Uzak Tutma

Biyogüvenlik; hastalık etkenlerinin işletmeye girişini ve sürü içinde yayılmasını azaltmaya yönelik uygulamaların bütünüdür. Giriş-çıkış kontrolü, temizlik, dezenfeksiyon, yabani kuş ve kemirgen kontrolü, ekipman yönetimi ve günlük sürü takibi bu uygulamaların temel parçalarıdır.

Doğru biyogüvenlik uygulamaları hastalık riskini ve buna bağlı ekonomik kayıpları azaltmaya yardımcı olur. Bununla birlikte biyogüvenlik hiçbir işletmede hastalık riskini tamamen ortadan kaldırmaz.

Bu Kurallar Hangi İşletmeleri Kapsıyor?

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2025/33 sayılı Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliği 31.01.2026 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Kaynak metindeki kapasite eşikleri şu şekilde belirtilmektedir:

  • 350 adet ve üzeri yumurtacı tavuk
  • 500 adet ve üzeri etlik tavuk
  • 200 adet ve üzeri hindi, ördek, kaz ve bıldırcın
  • 20 adet ve üzeri devekuşu

📌 Önemli: Bir işletmenin mevzuat kapsamındaki durumu yalnızca hayvan sayısına bakılarak değerlendirilmemelidir. Faaliyet türü, işletmenin niteliği ve yürürlükteki güncel hükümler dikkate alınmalıdır. Bu nedenle kendi işletmeniz açısından hangi yükümlülüklerin geçerli olduğunu İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden teyit etmeniz en doğru yaklaşımdır. Kapsam dışında kalan küçük işletmeler için de aşağıdaki biyogüvenlik uygulamaları sürü sağlığı açısından faydalıdır.

Biyogüvenlik Kontrol Listesi

Alan Temel uygulamalar
İşletme sınırı ve giriş Ticari işletmeler açısından yürürlükteki tebliğde belirtilen işletme sınırı, giriş kontrolü ve uyarı levhası şartlarına uyulmalıdır. Yetkisiz kişilerin işletmeye girişine izin verilmemelidir.
Personel İşletmede uygun çalışma kıyafeti ve çizme kullanılmalı, mümkün olduğunca kümes içi ve dışı ekipman ayrılmalıdır. Kümese giriş öncesinde el ve ekipman hijyeni sağlanmalıdır.
Ziyaretçi ve araç Gereksiz ziyaretçi trafiği önlenmeli, gerekli ziyaretler kayıt altına alınmalıdır. Araç girişinin zorunlu olduğu durumlarda organik kirler temizlenmeli ve uygun dezenfeksiyon işlemi uygulanmalıdır.
Ayak dezenfeksiyonu Kümes girişlerinde uygun ayak dezenfeksiyon uygulaması bulunmalı, kaplar temiz tutulmalı ve dezenfektanın kullanım koşullarına ürün etiketine göre uyulmalıdır. Dezenfektanın kirlenmesi veya etkisini kaybetmesi halinde yenilenmesi gerekir.
Yabani kuş ve kemirgen kontrolü Kümeslere yabani kuş girişini azaltacak önlemler alınmalı, açıkta yem ve atık bırakılmamalıdır. Kemirgen hareketliliği düzenli olarak izlenmeli, çatlak ve açıklıklar kapatılmalıdır.
Diğer hayvanlar Kanatlıların bulunduğu alana başka hayvanların girişinin hastalık taşıma riski oluşturabileceği dikkate alınmalıdır. İşletmenin faaliyet türüne göre yürürlükteki biyogüvenlik kurallarına uyulmalıdır.
Ölü hayvan yönetimi Ölü hayvanların işletmede rastgele bırakılmasına izin verilmemeli, yürürlükteki mevzuata ve veteriner hekimin yönlendirmesine uygun şekilde güvenli olarak uzaklaştırılması sağlanmalıdır.
Yem ve su Yemler yabani kuş ve kemirgenlerin ulaşamayacağı uygun alanlarda saklanmalıdır. Suluklar ve su depoları düzenli temizlenmeli, kullanılan suyun kalitesi işletmenin koşullarına göre takip edilmelidir.
Ekipman Ekipmanların başka işletmelerle ortak kullanılmasından kaçınılmalı, kullanılan malzemeler düzenli olarak temizlenmeli ve uygun şekilde dezenfekte edilmelidir.

Boşalt-Doldur Uygulaması ve Kümes Temizliği

Aynı kümeste farklı yaş gruplarının bir arada tutulması hastalık etkenlerinin sürü içinde kalıcılığını kolaylaştırabilir. Bu nedenle işletmenin kapasitesine ve yürürlükteki kurallara uygun şekilde yaş gruplarının yönetilmesi önemlidir.

Üretim dönemi sona erdiğinde kümesin yeni sürü gelmeden önce kapsamlı şekilde temizlenmesi ve dezenfekte edilmesi gerekir.

  1. Altlık çıkarılır ve kaba kirler temizlenir.
  2. Yüzeyler uygun temizlik maddeleriyle yıkanır.
  3. Kümesin tamamen kuruması sağlanır.
  4. Uygun dezenfeksiyon işlemi gerçekleştirilir.
  5. Yemlik ve suluklar temizlenip dezenfekte edilir.
  6. Yeni sürü alınmadan önce kümesin giriş-çıkış ve ekipman kontrolleri yapılır.

Üretim dönemleri arasındaki temizlik ve dezenfeksiyon süreleri işletme türüne ve yürürlükteki mevzuata göre değişebilir. Hastalık görülen işletmelerde temizlik, altlık yönetimi ve dezenfeksiyon işlemleri veteriner hekimin yönlendirmesiyle yürütülmelidir.

Kayıt Tutmanın Önemi

💡 Günlük kayıt tutun: Ticari işletmelerde günlük ölü sayısı, yem ve su tüketimi, yumurta verimi ve işletme türüne göre gerekli diğer üretim kayıtlarının düzenli tutulması sürü sağlığının izlenmesine yardımcı olur. Küçük işletmelerde de bu kayıtları tutmak faydalıdır. Ani ölüm artışı, yem tüketiminde düşüş veya yumurta veriminde belirgin değişiklik hastalık ya da başka bir yönetim sorununun erken işareti olabilir.

Hastalık Bildirimi

Hastalık şüphesi bulunan kanatlılarda özellikle ani ölümler, hızlı yayılan belirtiler veya nedeni açıklanamayan sürü problemleri görüldüğünde vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurulmalıdır. Mevzuat kapsamındaki ticari işletmelerde bildirim ve resmi kontrol yükümlülükleri bulunabilir.

Şüpheli durumlarda hayvan, ekipman ve personel hareketleri mümkün olduğunca sınırlandırılmalı; hastalığın başka kümelere veya işletmelere taşınmasını önlemek için biyogüvenlik önlemleri artırılmalıdır.

3. İç ve Dış Parazit Kontrolü: Kırmızı Kümes Biti

Kırmızı kümes biti, tavuklarda özellikle gece aktif olan önemli bir dış parazittir. Yoğun bulaşmalarda huzursuzluk, kan kaybına bağlı kansızlık, kondisyon kaybı ve yumurta veriminde düşüş görülebilir.

  • Nasıl fark edilir? Kırmızı kümes bitleri gündüzleri tünek, folluk, çatlak ve yarık gibi karanlık alanlarda saklanabilir. Akşam veya gece el feneriyle bu bölgelerin kontrol edilmesi erken fark etmeye yardımcı olur.
  • Kümes düzeni: Çatlak ve yarıklar mümkün olduğunca onarılmalı, tünek ve folluklar düzenli temizlenmeli, altlık kuru tutulmalı ve parazitlerin saklanabileceği alanlar azaltılmalıdır.
  • İlaçlama: Kullanılacak ürünün ruhsatlı olması ve uygulama şeklinin ürün etiketine uygun olması gerekir. Ürünün kanatlılarda, kümes ortamında veya yumurta üretiminde kullanımına ilişkin şartlar ayrıca kontrol edilmelidir. Bu yazıda ürün, doz veya uygulama sıklığı önerilmemektedir.
  • Kum banyosu: Kuru ve temiz toprak veya kum bulunan uygun bir alan tavukların doğal toz banyosu davranışını gerçekleştirmesine yardımcı olabilir. Ancak kum banyosu tek başına kırmızı kümes biti mücadelesi olarak değerlendirilmemelidir. Yoğun bulaşma varsa veteriner hekime danışılmalıdır.

Özet: Kümes Sağlığı ve İlk Müdahale Tablosu

Gözlemlenen belirti Akla gelebilecek nedenler
(kesin tanı değildir)
İlk yapılacak
Yeşil sulu dışkı, boyun bükülmesi, ani verim düşüşü Newcastle hastalığı dahil birden fazla hastalık Hareketleri sınırlandır, kümesler arası geçişi azalt ve hemen veteriner hekime başvur.
Göz ve burun akıntısı, yüz şişliği, hırıltı CRD, diğer solunum hastalıkları veya kötü hava kalitesi Havalandırmayı ve kümes koşullarını kontrol et, amonyak oluşumunu azalt ve veteriner hekime danış.
Kanlı veya koyu dışkı, büzüşme, yemden kesilme Koksidiyoz ve diğer sindirim sistemi hastalıkları Islak altlığın kaynağını gider, altlığı kuru tut ve veteriner hekime danış.
Sürekli kaşınma, huzursuzluk, halsizlik, solgun ibik Kırmızı kümes biti ve diğer dış parazitler Gece tünek ve folluk çevresini kontrol et, kümes hijyenini iyileştir ve ruhsatlı ürün kullanımı için veteriner hekime danış.

Sonuç

Kümes sağlığında en etkili yaklaşım, hastalık ortaya çıktıktan sonra müdahale etmek yerine hastalık etkenlerinin işletmeye girişini ve sürü içinde yayılmasını mümkün olduğunca önlemektir. Bunun için giriş-çıkış kontrolü, temiz kıyafet ve ekipman kullanımı, yabani kuş ve kemirgen kontrolü, kuru ve iyi havalandırılan kümes, uygun sürü yönetimi, düzenli temizlik ve günlük kayıtlar birlikte uygulanmalıdır.

Özellikle ani ölümler, hızlı yayılan hastalık belirtileri, sinirsel bulgular veya açıklanamayan verim kayıpları görüldüğünde vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurulmalıdır. Aşı, ilaç ve parazit mücadelesi programları ise işletmenin sağlık durumuna ve yürürlükteki kurallara göre veteriner hekim tarafından belirlenmelidir.

⚠️ Son hatırlatma: Kanatlı hastalıklarıyla mücadelede yalnızca belirtilere bakarak ilaç kullanmak doğru değildir. Yanlış ürün veya yanlış uygulama; hayvan sağlığı, yumurta ve et güvenliği, kalıntı riski ve işletme ekonomisi açısından sorun oluşturabilir. Şüpheli durumlarda veteriner hekime başvurun ve güncel resmi bildirim yükümlülüklerini İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden teyit edin.

Kaynaklar

  • Tarım ve Orman Bakanlığı. Ticari Etlik ve Yumurtacı Kanatlı İşletmelerinin Biyogüvenlik Kurallarına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2025/33). Resmî Gazete, 31.01.2026, sayı 33154. Tebliğ metni
  • Tarım ve Orman Bakanlığı. Biyogüvenlik ve Hastalıklardan Korunma. PDF

Hiç yorum yok